Ο Νέρων στη Νέα Υόρκη

Είναι πραγματικά ο «Χρυσός Οίκος» η «θριαμβευτική και συναρπαστική επάνοδος του Ρούσντι στον ρεαλισμό» όπως χαρακτηρίστηκε από τους εκδότες του; Πόσο ρεαλιστικός είναι ένας περίκλειστος, αυτάρκης, προστατευμένος τόπος στην καρδιά του Μανχάταν, οι ειδυλλιακοί «Κήποι» όπου διαδραματίζεται κατά κύριο λόγο το πληθωρικό του μυθιστόρημα; Πόσο ρεαλιστικοί μπορεί να ήρωες με ονόματα όπως Νέρων, Πετρώνιος, Απουλήιος και Διόνυσος, ονόματα που έχουν παραμερίσει τα (ούτως ή άλλως άγνωστα) πραγματικά, διεκδικώντας για τους κτήτορές τους μια ταυτότητα προσωρινή, ρευστή, εναλλάξιμη; Πόσο ρεαλιστικός μπορεί να είναι ένας υποψήφιος για την προεδρία της Αμερικής με κιτρινοπράσινα μαλλιά και «μια κόκκινη σχισμή για στόμα» που αυτοπροσδιορίζεται ως «Τζόκερ» και προβάλλει εκεί που δεν το περιμένεις, σαν άλλος «Jack in the box», «πανταχού παρών με τη μοβ ρεντιγκότα και το ριγέ παντελόνι του»;

Σε άλλες εποχές, το λεξιπλαστικό, εικονολάγνο, σκοτεινό δέκατο τρίτο μυθιστόρημα του συγγραφέα θα συγκαταλεγόταν, χωρίς αμφιβολία, στα έργα του μαγικού ρεαλισμού∙ όμως σήμερα – καθώς ο κόσμος μοιάζει να έχει αδειάσει από νόημα και να παραγεμίζει το κενό είτε με έναν ξέφρενο λήρο περί ταυτοτήτων (εθνοτικών ή έμφυλων), είτε με τη θρησκευτική αυστηρότητα της πολιτικής ορθότητας, είτε, πιο επικίνδυνα και πιο επίμονα, με την πλήρη αντιστροφή της έννοιας των πραγμάτων, με παρανοϊκή ψευδολογία και συνωμοσιολογικό φανατισμό – το υπερρεαλιστικό σύμπαν που σκηνοθετεί ο μέγας μάστορας Ρούσντι, ένα σύμπαν παραδομένο στην ανισόρροπη φαντασία, μια πομπώδης, μακάβρια φάρσα με πρωταγωνιστή, ανάμεσα σε άλλες καρικατούρες, τον σημερινό ένοικο του Λευκού Οίκου, ίσως αντανακλά περισσότερο από κάθε ρεαλιστικό εγχείρημα την πραγματικότητα. Με αυτήν την έννοια το μυθιστόρημα είναι πράγματι ρεαλιστικό, είναι όμως ταυτόχρονα και αλληγορικό, αφού ο Νέρων Γκόλντεν, ο σκοτεινός πατριάρχης που βρίσκεται στο επίκεντρο της αφήγησης, συμπυκνώνει το μέγιστο θέμα που ορίζει τον άνθρωπο, το δίπολο καταστροφή / δημιουργία. Ο χρυσός του οίκος είναι το νεοϋορκέζικο ανάλογο του Domus aurea, της Χρυσής νερώνειας κατοικίας την οποία κατασκεύασε ο τελευταίος της Ιουλιο-Κλαυδιανής δυναστείας μετά τον εμπρησμό της Ρώμης∙ ο μόνος επιζών κληρονόμος του Γκόλντεν, αλλά όχι γνήσιος γιος του, φέρει το όνομα του διαδόχου του αυτοκράτορα Νέρωνα και ιδρυτή μιας νέας δυναστείας, του Βεσπασιανού∙ και η πορεία του προς την οριστική πτώση δεν αποτυπώνει παρά «την εισβολή του αναπόδραστου στις ανθρώπινες υποθέσεις», ό,τι ο συγγραφέας ορίζει στο βιβλίο του ως «τραγωδία». Μολονότι το «αναπόδραστο», το «μοιραίο», δεν είναι ανεξάρτητο από την ανθρώπινη βούληση∙ αρχιτέκτονες του πεπρωμένου μας είμαστε εμείς οι ίδιοι.

Η ορκωμοσία του Ομπάμα

Είναι τόσα τα νήματα που συνθέτουν το πληθωρικό μυθιστόρημα του Ρούσντι, τόσο πυκνές οι αναφορές του στη φιλοσοφία, τη μυθολογία, τη λογοτεχνία, την ιστορία, τον κινηματογράφο, τα εικαστικά, ώστε κάθε απόπειρα περιγραφής της υπόθεσης φαντάζει λειψή. Ας πούμε, ωστόσο, πως όλα αρχίζουν την ημέρα της ορκωμοσίας του Μπάρακ Ομπάμα∙ τότε ένας αινιγματικός Κροίσος με κάπως σκουρόχρωμη επιδερμίδα ονόματι Νέρων Γκόλντεν έρχεται να εγκατασταθεί «σαν έκπτωτος ευρωπαίος μονάρχης» στους Κήπους του Γκρίνουιτς Βίλατζ με τους τρεις γιους του, τον ιδιοφυή, πάσχοντα από σύνδρομο Ασπεργκερ, αλκοολικό Πετρώνιο (Πέτια), τον εκκεντρικό, κοσμικό καλλιτέχνη Απουλήιο (Απου) και τον νεαρό ετεροθαλή αδελφό τους Διόνυσο (Ντι), που πασχίζει μάταια να ορίσει τη σεξουαλική του ταυτότητα. Η αποκλειστικά ανδρική αυτή οικογένεια μοιάζει με υδραργυρικό λαμπτήρα υψηλής πίεσης, που ανά πάσα στιγμή απειλεί να εκραγεί. Θα ζήσει επί δύο προεδρικές θητείες, θαρρείς υπό την πίεση του επείγοντος, σε ένα επιβλητικό οικοδόμημα, στη βάση μιας ηθικής «που μετριέται με χρυσό», τρέφοντας την ψευδαίσθηση ότι στην Αμερική μπορείς να επινοήσεις από την αρχή τον εαυτό σου, μεταμορφώνοντας το ίδιο σου το παρελθόν, αποκρύπτοντας, αποσιωπώντας (τον θάνατο της συζύγου του Νέρωνα στη διάρκεια της τρομοκρατικής επίθεσης στο ξενοδοχείο Ταζ Μαχάλ της Βομβάης, τις εγκληματικές δραστηριότητές του στη χώρα της καταγωγής του). Ωστόσο το παρελθόν δεν είναι μια χώρα ξένη, όπως λέει στο μυθιστόρημά του «Ο Μεσάζων» ο Λ.Π. Χάρτλεϊ∙ τα πράγματα μπορεί «να είναι αλλιώς εκεί», όμως αξιώνουν τη δικαίωσή τους στο εδώ. Και καθώς στο διασαλευμένο από την εισβολή του παρελθόντος παρόν του ογδοντάχρονου πλέον Νέρωνα εισέρχεται μια ωραία Ρωσίδα με το χαρακτηριστικό όνομα Βασιλίσα διεκδικώντας τη θέση της βασίλισσας στον οίκο του αλλά ενεργώντας σαν δηλητηριώδης βασιλίσκος απέναντι στον γηραιό ηγεμόνα, η αναπόδραστη πτώση του Οίκου των Γκόλντεν επιταχύνεται ώσπου να ολοκληρωθεί στις φλόγες μιας οιονεί καθαρτήριας πυράς.

Ο νηφάλιος παρατηρητής αυτού του «πανηγυριού της ματαιοδοξίας» – για να θυμηθούμε τον Θάκερεϊ – και καταγραφέας του είναι ο νεαρός γείτονας των Γκόλντεν, ο βελγικής καταγωγής Ρενέ, ένας αμήχανος θεατής (και κατά καιρούς οδυνηρά συμμέτοχος) της εξωφρενικής ζωής την οποία παρακολουθεί να εκτυλίσσεται έξω από το παράθυρό του, ένας σιωπηλός μάρτυς που με υλικό όσα καταγράφει φιλοδοξεί να συνθέσει μια ολοκληρωμένη μυθοπλασία και να διακριθεί ως auteur του σινεμά, σε μια εποχή που κυριαρχούν στην οθόνη κυρίως αποκυήματα νοσηρής φαντασίας. Αλλά πόσο πιο νοσηρό αποκύημα από τον υποψήφιο πρόεδρο μπορεί να υπάρξει; Τη χρονιά της αποκορύφωσης του δράματος των Γκόλντεν που συμπίπτει με την εκλογική χρονιά, δυο φούσκες ορίζουν την Αμερική: Στη μία κατοικοεδρεύει ο Τζόκερ και οι οπαδοί του που τον «υποστηρίζουν επειδή είναι τρελός και όχι απλώς παρακάμπτοντας το γεγονός»∙ στην άλλη βρίσκεται η Νέα Υόρκη και οι κάτοικοί της, που «μπορούν ακόμη ν’ αναγνωρίσουν έναν απατεώνα όταν τον βλέπουν». Αλλά η μία φούσκα θα καταπιεί την άλλη και ο απατεώνας θα νικήσει∙ η περούκα του τρόμου θα γίνει στέμμα.

Ζητήματα ταυτότητας

Για έναν ανοιχτό πλανήτη

Στο ιδιοφυές, πολυεπίπεδο και πολυπρισματικό του μυθιστόρημα, ο Ρούσντι καταπιάνεται με τα ζητήματα που κατ’ εξοχήν κατατρύχουν και διχάζουν σήμερα τις κοινωνίες. Με το θέμα της ταυτότητας, πρώτα απ’ όλα, εθνικής, θρησκευτικής, ταυτότητας φύλου, υποδεικνύοντας ότι η εμμονή με την οποία υπογραμμίζεται τα τελευταία χρόνια η διαφορά όχι μόνο δεν την απαλείφει, αλλά εντείνει την περιθωριοποίηση και βαθαίνει την αποξένωση. Κι ακόμα, με την επέλαση της χυδαιότητας στην πολιτική∙ με τον λαϊκισμό∙ με την διογκούμενη απέχθεια για τις ελίτ – όπου ελίτ δεν θεωρούνται πλέον οι ισχυροί του χρήματος, αλλά οι διανοούμενοι, οι συγγραφείς, οι καλλιτέχνες, οι μορφωμένοι εν γένει. Η τολμηρή του θεματική φέρνει στον νου μια φράση του Κάρλος Φουέντες, μέτρο μιας πραγματικά προοδευτικής θεώρησης των πραγμάτων: «Προκρίνω τα δικαιώματα της πολυμορφίας, της διαφορετικότητας, ενάντια σε κάθε  μονιστική, δογματική θεώρηση του κόσμου. Διαλέγω έναν πλανήτη ανοιχτό». Εναν πλανήτη που μόνο ανοιχτός μπορεί να εγγυηθεί ότι θα ακούγονται φωνές όπως αυτή του Σαλμάν Ρούσντι.

Σαλμάν Ρούσντι
Ο Χρυσός Οίκος
Μετάφραση: Γιώργος Μπλάνας, εκδόσεις Ψυχογιός, σελ. 496
Τιμή: 19,90 ευρώ