Μήνιν άειδε…

Σε ένα διεθνές συνέδριο πριν από χρόνια με πλησίασε ένας βορειοευρωπαίος σύνεδρος και με φιλική διάθεση αλλά κάπως αυστηρά διδακτικό ύφος μου είπε πως δεν πρέπει να μονοπωλούμε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό γιατί είναι πλέον παγκόσμια προίκα, χωρίς αυτός τουλάχιστον να αφήνει υπαινιγμούς ή ανοιχτή άρνηση ισχυριζόμενος ότι δεν είμαστε άξιοι κληρονόμοι των προγόνων μας. Του απάντησα τότε (και νομίζω πως παλιότερα έχω αναφερθεί στο συμβάν εδώ) ότι δεν αμφισβητείται από τα πράγματα το γεγονός ότι είμαστε συνεχιστές εκείνου του πολιτισμού τουλάχιστον ως πτωχοί κληρονόμοι για έναν καίριο και αναντίρρητο λόγο: πως κάνουμε μέσα στους διάδοχους αιώνες που ζούμε σ’ αυτόν τον τόπο τα ίδια λάθη, δηλαδή όπως σοφά έχει ειπωθεί, κάτι βαρύτερο από το έγκλημα. Αδιόρθωτα λάθη. Σχεδόν ο κύριος κορμός της ιστορικής μας αφήγησης.

Στο αρχαιότερο ποίημα του κόσμου μας, στην «Ιλιάδα», η πρώτη λέξη είναι «μήνις», οργή. Αυτή την οργή, το μίσος, τη μανία τραγούδησαν οι αοιδοί χωρίς να διεκδικούμε βέβαια την αποκλειστικότητα μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας των ελαττωμάτων, εμείς τα διεκτραγωδήσαμε πρώτοι. Αφήνω που στο άλλο καταγωγικό ποιητικό έργο μας, την «Οδύσσεια», η αφήγηση ξεκινάει με τρικούβερτο καβγά στον Ολυμπο μεταξύ των θεών! Αυτοί οι θεοί αλληλοϋπονομεύονται, μοιχεύονται, κλέβουν, ψεύδονται, κατασκοπεύουν, μεταμφιέζονται, παραπλανούν, δολοφονούν πισώπλατα εχθρούς των προστατευομένων τους, απάγουν αγοράκια, κοριτσάκια για το κρεβάτι τους, τυφλώνουν μάντεις και συνδράμουν στην εκπόρθηση πόλεων.

Ο Σοφοκλής στην τραγωδία του «Τραχίνιαι» αναφέρεται στον τελευταίο «άθλο» του Ηρακλή. Ενώ η γυναίκα του και ο έφηβος γιος του τον περίμεναν να επιστρέψει στην Τραχίνα, αυτός είναι ερωτοχτυπημένος στην Εύβοια με ένα κοριτσάκι 15 ετών, την Ιόλη, κόρη βασιλέα της περιοχής. Στην άρνηση του πατέρα της να την παραδώσει στον επίδοξο βιαστή, πολιορκεί την πόλη, την αλώνει, αιματοκυλάει τον πληθυσμό, δολοφονεί τους γονείς της Ιόλης και στέλνει το κοριτσάκι που έχει βιάσει πεσκέσι στη γυναίκα του για να το περιποιηθεί. Εκείνη πάλι στον πανικό της, μιας ηλικίας πλέον γυναίκα, του στέλνει έναν χιτώνα που εν αγνοία της είναι δηλητηριασμένος, που όταν τον φορά ξεσκίζονται τα κρέατα του σώματος με αφόρητους πόνους.

Εξάλλου και ο Αγαμέμνων επιστρέφοντας από την Τροία νικητής και τροπαιούχος, έχει βιάσει την κόρη του Πριάμου Κασσάνδρα που είναι ιέρεια στον ναό και τη φέρνει στο παλάτι του ζητώντας από την Κλυταιμνήστρα να την περιποιείται. Η Κλυταιμνήστρα, γυναίκα με τρία μεγάλα παιδιά, φαντασιώνεται πως ο σύζυγός της θα γεύεται ως πρόγευμα την παρθένο και ως κύριο φαγητό θα έχει την μπαγιάτικη σύζυγο. Ο Αισχύλος το γράφει αυτό, στην «Ορέστεια», φίλε αναγνώστη! Μ’ αυτή τη φαντασίωση οπλισμένη τον δολοφονεί στο λουτρό. Η Ελένη, σύζυγος του Μενέλαου στη Σπάρτη, ερωτεύεται τον ασιάτη πρίγκιπα Πάριν, με τις χρυσές του στολές και τα πλούσια ανατολίτικα εδέσματα και εγκαταλείπει τον μέλανα ζωμό και τη λιτή σπαρτιατική διαβίωση. Ο Ευριπίδης το γράφει!

Ο Ευριπίδης πάλι δραματοποιεί στις «Τρωάδες» την ερήμωση της Τροίας από τους πολιορκητές με αποκορύφωμα τον διαμελισμό του νήπιου γιου του Εκτορα Αστυάνακτα γκρεμισμένο στα βράχια από τα τείχη.

Ο Αγαμέμνων για να μη χάσει τη στραταρχική ράβδο και το μερίδιο που ανήκει στον αρχηγό από τα λάφυρα της αλώσεως, οδηγεί την ανήλικη κόρη Ιφιγένεια στον βωμό της σφαγής για να έχει την εύνοια της Αρτεμης που θυμωμένη δεν επιτρέπει ούριους ανέμους για να αποπλεύσει ο στόλος. Είναι η ίδια αυτή θεά που επειδή από άγνοια ο Φιλοκτήτης περνώντας από την έρημο νήσο Λήμνο για να πάρει νερό από την πηγή μαζί με τους άλλους συντρόφους που πλέουν προς την Τροία, ως μανιακός κυνηγός παραβιάζει ιερό χωράφι της Αρτεμης, με εντολή της θεάς φίδι δηλητηριώδες τον τσιμπά, η πληγή αφορμίζει, βρωμάει αφόρητα και οι καλοί του σύντροφοι τον εγκαταλείπουν μόνο κι έρημο για δέκα χρόνια στο νησί.

Η Αφροδίτη εκδικείται με αφανισμό τον έφηβο Ιππόλυτο επειδή αρνείται την ερωτική ευωχία και προτιμά τον υπαίθριο βίο, το κυνήγι και τη συντροφιά των φίλων.

Μια εκδικήτρια θεά, η Ηρα, σύζυγος του Διός, επειδή εκείνος ο πολυγαμικός μπερμπάντης λιμπίστηκε την έφηβη Ιώ, τη μεταμορφώνει σε δαμάλα, της στέλνει τον οίστρο, την αλογόμυγα, να την τσιμπά και την υποχρεώνει αλαλιασμένη να γυρνά τον κόσμο, ονοματίζοντας τα τοπία με τ’ όνομά της (Ιόνιο πέλαγος, Βόσπορος!) ώσπου να καταλήξει στον Καύκασο, όπου ο τιμωρημένος τιτάνας Προμηθέας πληρώνει τη δωρεά στους ανθρώπους, του δημιουργικού πυρός, του αλφαβήτου, των αριθμών, της μεταλλουργίας, της ναυτοσύνης, της θρησκείας, των πολιτευμάτων, της μαστοριάς, όπως λένε Αισχύλος και Σοφοκλής.

Κι αν αυτά όλα φαντάζουν μυθικά και ποιητικά αλλά γραμμένα και αφηγημένα από πάσχοντες και υποφέροντες ανθρώπους που προσπαθούν να εξηγήσουν τη μοίρα τους, έρχεται η ιστορία να τα επιβεβαιώσει.

Ποιος οδήγησε στο κώνειο τον ξυπόλητο φιλόσοφο του Ιλισσού και των γυμναστηρίων Σωκράτη; Ποιος εξόρισε τον πολιτικό Αριστείδη με το «ατράνταχτο» επιχείρημα πως ήταν Δίκαιος μέχρι αηδίας;!

Ποιος καταδίκασε και ώθησε στην εξορία τον ιδιοφυή στρατηγό Θεμιστοκλή, τον νικητή της ναυμαχίας στη Σαλαμίνα; Κι αυτός πάλι για να γλιτώσει ζήτησε άσυλο από τον βασιλέα των Περσών, περνώντας μέσα από τη Μικρά Ασία μεταμφιεσμένος σε νύφη για να μην τον πάρουν είδηση οι χήρες, οι γονείς και τα ορφανά των Περσών που χάθηκαν στα στενά της Σαλαμίνας.

Κι ύστερα απορούν κάποιοι γιατί και πώς αυτός ο λαός εφηύρε την τραγωδία!

Θέλετε κι άλλα εγκληματικά ΛΑΘΗ;

Ο μεγαλύτερος ιστορικός των αιώνων, ο Θουκυδίδης, επειδή ως στρατηγός δεν πρόλαβε να φτάσει εγκαίρως στην Ποτίδαια που αλώθηκε από τον Σπαρτιάτη Πελοπίδα, καταδικάστηκε σε θάνατο και έγραψε την ιστορία του εξόριστος σ’ ένα ορυχείο στη Μακεδονία, σ’ αυτό το ίδιο που μας ταλανίζει και τώρα αντιδικώντας με καναδούς επενδυτές!

Να πάμε στο Βυζάντιο, αφήνοντας πόσους συνοδοιπόρους και φίλους του εξόντωσε ο Αλέξανδρος, όπου αυτοκράτορες εξόριζαν συζύγους, τύφλωναν διεκδικητές και δολοφονούσαν μέσα στο «ιερόν παλάτιον» αυτοκράτορες και ερωτικούς αντιζήλους, π.χ. τον Φωκά ο Τσιμισκής.

Το δημοτικό ακριτικό τραγούδι θρήνησε τη δολοφονία πισώπλατα του Διγενή και ο Σικελιανός έγραψε μια εξαίσια τραγωδία χρεώνοντας τη δολοφονία του στην κεντρική εξουσία της Κωνσταντινούπολης, στην αντιδικία της με τους αυτονομημένους ακρίτες, εγγυητές των συνόρων. Ο Παπαφλέσσας έπεσε μαχόμενος εγκαταλειμμένος από τους συντρόφους του απέναντι στον οργανωμένο με γαλλικά όπλα Ιμπραήμ. Ο Κολοκοτρώνης καταδικάστηκε σε θάνατο και φυλακίστηκε στο Ανάπλι.

Τον Ανδρούτσο τον γκρέμισε από την Ακρόπολη των Αθηνών ο Γκούρας. Ο Καραϊσκάκης σκοτώθηκε από φιλικό βόλι πισώπλατα στο Φάληρο.

Καλέσαμε επίσημα τον Καποδίστρια (υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας, συντάκτη του Συντάγματος της Ελβετίας εν ισχύι έως σήμερα) να μας κυβερνήσει πριν φέρουμε ξένους βασιλείς στον σβέρκο μας και τον δολοφονήσαμε έξω από την Εκκλησία μετά τη Λειτουργία και, βέβαια, φέραμε ξένο αφεντικό.

Τρεις δολοφονικές απόπειρες έγιναν εναντίον του Μακρυγιάννη και ο αγωνιστής και μέγας συγγραφέας Χουρμούζης, βουλευτής Φθιώτιδας και ο αστυνόμος που απάλλαξε τους ληστές στα σύνορα τότε με την Τουρκία, υπέστη δολοφονική απόπειρα έξω από τη Βουλή και για να σωθεί έφυγε και ζήτησε άσυλο στην Τουρκία όπου και πέθανε ειρηνικά στην Πριγκιπόννησο.

Ο πρωθυπουργός Δηλιγιάννης δολοφονήθηκε και ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπέστη τρεις απόπειρες και ένα δημόσιο ανάθεμα.

Και αγωνιστές που γλίτωσαν από τα αποσπάσματα των Γερμανών, των Ιταλών και των Βουλγάρων αλλά και των ταγμάτων ασφαλείας Ελλήνων δηλαδή προδοτών, αντιμετώπισαν τα αποσπάσματα στον Εμφύλιο.

Με κορυφαία τη δολοφονία του Λαμπράκη.

Ποιος λοιπόν μπορεί, ξένος ανίδεος φιλόλογος μ’ όλη τη λογοτεχνική του αρματωσιά, να αρνηθεί πως ο Ελληνας έχει βαθιά χαραγμένο στο DNA του τον τραγικό οίστρο, την μήνιν, την πρώτη λέξη του πρώτου έπους της ανθρωπότητας.

Η Μήδεια τάχα ήταν ξένη που σκότωσε τα παιδιά της. Αλλά ο Αγαμέμνων Ελληνας, ο Κρέων Ελληνας, η Κλυταιμνήστρα και ο Ηρακλής που στην μήνιν του, στη μανία του, σκότωσε τα παιδιά του αντί τα παιδιά του εχθρού του! Ελληνες.

Είναι μοίρα, είναι κύτταρο, είναι κατάρα;

Το βέβαιο είναι πως είναι το σύνδρομο του τραγικού που καθιστώντας το τέχνη το μεταδώσαμε ως αρρώστια της ιστορίας στην ανθρωπότητα.