«Οποιος έχει οράματα, να πάει στον γιατρό»

«Οποιος έχει οράματα, να πάει στον γιατρό»: αυτή τη διάσημη ρήση του Χέλμουτ Σμιτ, του ιστορικού (σοσιαλδημοκράτη) καγκελάριου, θυμήθηκε η γνωστή αρθρογράφος της «Le Monde», Σιλβί Κοφμάν, διαβάζοντας την απάντηση της Ανεγκρετ Κραμπ-Κάρενμπαουερ, ή ΑΚΚ, στην ανοιχτή επιστολή που απηύθυνε ο Εμανουέλ Μακρόν στους «πολίτες της Ευρώπης», καλώντας τους να χαράξουν, «μαζί», «τον δρόμο της ευρωπαϊκής Αναγέννησης». Τόσο μεγάλο είναι το χάσμα ανάμεσα στα δύο κείμενα, όχι τόσο όσον αφορά στις συγκεκριμένες προτάσεις αλλά πρωτίστως όσον αφορά στο ύφος και στον βαθμό της φιλοδοξίας ανάμεσα στο Παρίσι και στο Βερολίνο.

Είναι ορατό από τον τίτλο ακόμα. «Για μια ευρωπαϊκή Αναγέννηση», τιτλοφορείται το άρθρο του γάλλου προέδρου. Μεταφράστηκε από το Ελιζέ σε 23 γλώσσες, δημοσιεύτηκε σε εφημερίδες όλων των ευρωπαϊκών κρατών μελών. «Ας κάνουμε την Ευρώπη όπως πρέπει», σήκωσε το γάντι η ΑΚΚ, διάδοχος της Ανγκελα Μέρκελ στην κεφαλή του CDU. Το κείμενό της μεταφράστηκε σε έξι γλώσσες μόνο, στις γλώσσες των πολυπληθέστερων κρατών της ΕΕ, δημοσιεύτηκε μόνο σε μία εφημερίδα, τη συντηρητική «Die Welt», αυτή που προτιμούν οι ψηφοφόροι των Χριστιανοδημοκρατών. Οι μη γερμανόφωνοι, έπρεπε να συμβουλευτούν το σάιτ του κόμματος. Το ύφος της ΑΚΚ είναι σοβαρό, λιτό, απαλλαγμένο από λυρισμούς. Στην πραγματικότητα, χωρίς καν να βρίσκεται στο Βερολίνο, η Κοφμάν είναι βέβαιη πως πολλά μάτια υψώθηκαν εκεί συγκαταβατικά στον ουρανό διαβάζοντας την επιστολή του γάλλου προέδρου, και δη λυρικές εξάρσεις του τύπου «γιατί εκείνο που μας ενώνει, μας απελευθερώνει και μας προστατεύει είναι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός», ή «η Ευρώπη πρωτοπορεί σε όλη της την επικράτεια: είναι ο γεωγραφικός εκείνος χώρος που όριζε πάντα τους κανόνες της προόδου.»

Για αυτό είναι τόσο δύσκολη η ερμηνεία αυτών των δύο κειμένων. Για αυτό τα περνούν από κόσκινο, μία εβδομάδα τώρα, ειδικοί, σχολιαστές και διπλωμάτες, δίχως να συμφωνούν, άλλοι βλέποντας θεμελιώδεις διαφορές, μια κανονική γερμανική ψυχρολουσία ως απάντηση στις άμετρες γαλλικές φιλοδοξίες, και άλλοι διακρίνοντας στα σημεία σύγκλισης τις βάσεις μιας ελπιδοφόρας συζήτησης. Γιατί τα δύο αυτά κείμενα αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές θεωρήσεις της Ευρώπης. Δεν είναι βέβαια και να εκπλήσσεται κανείς: η μία είναι γαλλική, η άλλη γερμανική. Επιπλέον, αμφότερα τα κείμενα εξυπηρετούν έναν προεκλογικό στόχο, ενόψει ευρωεκλογών. Το κόμμα του γάλλου προέδρου και εκείνο της AKK δεν θα παίξουν στο ίδιο γήπεδο στο Ευρωκοινοβούλιο του Στρασβούργου – που η Ανεγκρετ Κραμπ-Κάρενμπαουερ θέλει να μετακομίσει οριστικά στις Βρυξέλλες. Και οι δυο τους δεν μιλούν από την ίδια θέση: η πληρέστερη γερμανική απάντηση στο άρθρο του προς τους «Πολίτες της Ευρώπης» σίγουρα δεν ήταν αυτή που ανέμενε ο Εμανουέλ Μακρόν, ούτε ως προς την ουσία ούτε ως προς τη μορφή.

Τον λόγο δεν τον πήρε η Ανγκελα Μέρκελ, η γερμανίδα καγκελάριος, αλλά η διάδοχός της στην κεφαλή του CDU, μία πολιτικός που δεν είναι μέλος της κυβέρνησης, δεν εκπροσωπεί παρά μόνο το κόμμα της, είναι σαφώς πιο φιλελεύθερη και συντηρητική από την καγκελάριο και θέλει να συσπειρώσει το κόμμα της, παρέχοντας εχέγγυα στη φιλελεύθερη και συντηρητική του πτέρυγα, κόντρα στην κεντρώα κατεύθυνση της Μέρκελ – καθησυχάζοντας, παρεμπιπτόντως, εκείνους, στη Γερμανία, που είχαν κρίνει αλαζονική την πρωτοβουλία του γάλλου προέδρου.

Η ηγέτης του CDU δεν μιλάει, όπως ο Μακρόν, για υπεράσπιση ενός «πολιτισμού», αλλά ενός «ευρωπαϊκού τρόπου ζωής». Θεωρεί πως η ενίσχυση της ΕΕ περνάει πρώτα μέσα από την οικονομία και μετά μέσα από την πολιτική. Διαφωνεί κατηγορηματικά, όπως άλλωστε αναμενόταν, με τη μακρονική έννοια περί αλληλεγγύης αν αυτή συνεπάγεται μια αμοιβαιοποίηση των χρεών, τον ευρωπαϊκό «συγκεντρωτισμό» και «κρατικισμό»· και η πρότασή της όσον αφορά στην κοινή μεταναστευτική πολιτική προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία στα απρόθυμα κράτη από ό,τι το μοντέλο Μακρόν. Υπάρχει πάντως μία ιδέα της ΑΚΚ που προκάλεσε στη Γαλλία χλεύη: η πρόταση δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού αεροπλανοφόρου, που χαρακτηρίστηκε από «μη ρεαλιστική» έως «γελοία». Και μία που ενόχλησε, η πρότασή της να διεκδικήσει «μελλοντικά» η ΕΕ μία μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ: το Παρίσι θεωρεί πως μία τέτοια έδρα δεν θα χρησίμευε σε τίποτα όσο η Ευρώπη είναι ανήμπορη να διατυπώσει μία ενιαία εξωτερική πολιτική.

Γράφοντας στους «Financial Times», η Κοστάντζε Στέλτζενμιουλερ, συνεργάτιδα του Ιδρύματος Brookings, επέλεξε να προσπεράσει τις (σημαντικές) διαφορές ανάμεσα στον Εμανουέλ Μακρόν και την ΑΚΚ, να δει σε αυτόν τους τον ιδιότυπο διάλογο «κάτι που θα μπορούσε να αποκαλέσει κανείς ένα τέταρτο αφήγημα για μια ενωμένη Ευρώπη»: «Το πρώτο ήταν για την ειρήνη», υπενθυμίζει· «το δεύτερο, για την ευημερία· και το τρίτο, για τον δημοκρατικό μετασχηματισμό. Το τέταρτο αφήγημα είναι για την προστασία αυτού που ο Μακρόν αποκαλεί «πολιτισμό» και η ΑΚΚ «ευρωπαϊκό τρόπο ζωής»: την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τις ατομικές ελευθερίες και μία κοινωνική οικονομία της αγοράς». Μιλούν και αυτό έχει σημασία. «Το πιο ανησυχητικό δεν είναι οι επιμέρους διαφορές τους», αντιτείνει η Σιλβί Κοφμάν: «είναι η διαφορά τους ως προς τον βαθμό της φιλοδοξίας τους, η αίσθηση πως οι δύο μεγαλύτεροι εταίροι δεν αποτιμούν με την ίδια αίσθηση του κατεπείγοντος, τη στιγμή που το Λονδίνο βυθίζεται στο χάος, τους κινδύνους που απειλούν την Ευρώπη». Καμία έκπληξη, θα μπορούσε να επαναλάβει κανείς: η μία είναι Γερμανίδα, η άλλη Γαλλίδα.