Να πάρει η Αθήνα ΥΨΟΣ;

Δημήτρης Φιλιππίδης

Περί ύψους (όχι του Λογγίνου)

Συμφωνώ ότι το πρόβλημα είναι πρόβλημα ύψους. Ομως ποιου ύψους; Πιστεύω ότι ακολουθούμε λάθος πορεία στη σκέψη: δεν πρόκειται για ύψος οικοδομών, αλλά για ύψος ανθρώπων. Εκεί, κυρίως εκεί, εντοπίζεται το πρόβλημα. Οι άνθρωποι που διαχειρίζονται την Ακρόπολη (συνεκδοχικά, την κοινωνία της οποίας το μνημείο αυτό αποτελεί το κεντρικό σύμβολο) είναι πολύ κοντοί, είναι σε λάθος μέγεθος. Το είχε ανακαλύψει και ο εθνικός μας ποιητής Γ. Σεφέρης, επιστρέφοντας από την Εσπερία στον Μεσοπόλεμο: του έκανε μεγάλη εντύπωση πόσο οι γύρω του έμοιαζαν με νάνους. Σημαδιακή φράση, γενικής εφαρμογής. Αλλα 90 χρόνια μετά, έχουμε κάθε λόγο να του δώσουμε δίκαιο. Οσο για την Κοσμητεία Τοπίου, έπαιξε έναν χρήσιμο ρόλο προσφέροντας ένα ευγενικό όραμα στη θέση μιας μη αναστρέψιμης απώλειας.

Λόης Παπαδόπουλος

Εξαρτάται από την κοινωνία

Υποθέτω ότι η ερώτηση απευθύνεται στην αρχιτεκτονική, στη σχεδιαστική μου κρίση – συνεπώς, αναστέλλω τις εύλογες ενστάσεις που αφορούν κάθε πολίτη: τι γυρεύει ένα δεκαώροφο κτίριο κάτω από την Ακρόπολη, τι τρέχει με τον παροξυσμό των ουρανοξυστών παντού στον πλανήτη – αν το Πεκίνο πέφτει μακριά, έχω πρόχειρο εμπειρικό παράδειγμα τη Λεμεσό.

Ούτε θέλω να σχολιάσω, πώς γίνεται και το πρόταγμα της συμπαγούς, δημοκρατικής πόλης εκπίπτει στην τυπολογία του ουρανοξύστη – ο οποίος, μάλιστα, συχνά, αφού έχει εκπληρώσει τον προορισμό του – αγορά ευρωπαϊκής βίζας από μεγιστάνες ή και εύπορους πολίτες χωρών με αυταρχικό καθεστώς – παραμένει πρακτικά ακατοίκητος, σαν μια αποθήκη κεφαλαίου, ένα ακόμη πολεοδομικό παράδοξο. Ούτε θέλω να ανακαλέσω την πολιτική αρθρογραφία του Βιρίλιο, ο οποίος, μετά την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους, ανέτρεξε σε παλαιότερα κείμενά του, δείχνοντας τη λειτουργία των ουρανοξυστών ως εκτεθειμένων στρατιωτικών στόχων.

Μιλώντας, όμως, ως σχεδιαστής, δεν μπορεί να αγνοήσω την (όχι μόνο αρχιτεκτονική) επιθυμία «κατάκτησης του αέρα», όπως συνοψίζεται στο μάλλον οριακό παράδειγμα των κονστρουκτιβιστικών iron clouds του El Lissitzky, ή σε όλη την εικονογραφική παράδοση των πολεοδομικών ουτοπιών, μέσα στην ευφορική αμεριμνησία των sixties.

Βρισκόμαστε, ασφαλώς, σε απόσταση περίπου εκατό χρόνων από την εκστατική αφωνία των φουτουριστών μπροστά στον ίλιγγο της αστικής εμπειρίας, με τις ασύλληπτες ταχύτητες και με την ερεθιστική δυνατότητα για νέα, ουρανομήκη κτίρια.

Αλλο τόσο, όμως, αιώνες μας χωρίζουν και από τις ευσεβιστικές υποδείξεις της Κοσμητείας Εθνικού Τοπίου για την προστασία του τοπίου της Αθήνας.

Αισθάνομαι, λοιπόν, ότι θέλω να επικοινωνήσω με μια συζήτηση, που είχε αρχίσει με την ανέγερση του Hilton στην Αθήνα. Η οποία συζήτηση έληξε με τη θετική ιστορικοποίησή του στον αθηναϊκό μητροπολιτικό χώρο – μια, οπωσδήποτε, διακριτή στιγμή αυτοπεποίθησης του μοντερνισμού, μια ευπρόσδεκτη στίξη, ένα ορόσημο μέσα στο αρχιπέλαγος του ανώνυμου κτισμένου ιστού.

Με ποιον, λοιπόν, τρόπο τα υψηλά κτίρια θα μπορούσαν να απειλούν σήμερα το τοπίο της πόλης;

Οπως, ίσως, θα μπορούσε να μας το ξαναεξηγήσει ο Βίντλερ, η διαλεκτική είναι απλή, όπως στα παραμύθια. Αν στα υψηλά κτίρια η κοινωνία εξακολουθεί να αναγνωρίζει μια μετωνυμία της πολιτικοοικονομικής εξουσίας – τράπεζες, ασφαλιστικές, χαρτογιακάδες, πολυεθνικές – ή, ακόμη της φαλλικής κυριαρχίας – ίσως, τότε, τα έχει ακόμη ανάγκη. Αν, πάλι, κάποια στιγμή, αυτές οι συνεπαγωγές ατονήσουν και αν στους ουρανοξύστες αναγνωρίζεται μόνο η μέθη μιας ακροβατικής μηχανικής ή η χαρά προκλητικών γεωμετριών και ηδονιστικών σχημάτων στον ουρανό, τότε θα μπορεί να ισχύει ένα από τα δύο: ή η κοινωνία θα έχει απαλλαγεί από τους αρχαϊκούς της φόβους και θα είναι πλέον μια κοινωνία του homo ludens, ελεύθερη από δεισιδαιμονίες και απειλητικούς συμβολισμούς, ή θα συμβαίνει ακριβώς το ανάποδο – θα έχει πλήρως παραιτηθεί και θα έχει αποδεχθεί την κιτς επιδημία της corporate αρχιτεκτονικής των εμιράτων και του Ντουμπάι σαν αναπόδραστη συνθήκη της ύπαρξής της.

Κώστας Τσιαμπάος

Λείπει η συγκροτημένη πολιτική

Από το Μουσείο Αρχαιοτήτων του Χάνσεν και το Δικαστικό Μέγαρο του Νικολούδη μέχρι το Hilton των Βουρέκα, Βασιλειάδη, Στάικου, Γεωργιάδη και το Μουσείο Ακρόπολης των Tschumi και Φωτιάδη το ζήτημα της «αντιπαράθεσης» της νέας αρχιτεκτονικής με τον «ιερό» βράχο ανέκαθεν ξεσήκωνε θυελλώδεις αντιδράσεις από ευρύ κοινό και ειδικούς. Οι αντιδράσεις αυτές κάποιες φορές ήταν ψύχραιμες και τεκμηριωμένες και άλλες φορές πατούσαν σε ένα έντονα συναισθηματικό – ιδεολογικό στρώμα ηθικολογίας, αν όχι φετιχισμού. Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, το βασικό επιχείρημα ήταν πειστικό: αν το αττικό τοπίο, γενικότερα, και η Ακρόπολη, ειδικότερα, είναι σημαντικά για την πόλη μας, τότε θα πρέπει να τα προστατεύσουμε με κάθε τρόπο.

Τα τελευταία χρόνια όμως ασκούνται πρωτοφανείς πιέσεις μέσα από τις νέες επενδύσεις σε ακίνητα, την έκρηξη του airbnb και τα νέα φιλόδοξα υπερτοπικά κέντρα σε Φάληρο και Ελληνικό. Τα δύο τελευταία είναι που βάζουν ξανά στη συζήτηση την ανάγκη(;) για περισσότερα μεγάλα ή/και ψηλά κτίρια. Το πρώτο με την αδιαμφισβήτητη επιτυχία που έχει αυτή η σύγχρονη “Ακρόπολη” που αγναντεύει τον Σαρωνικό και το δεύτερο μέσα από τη ρητορική ενός φαντασιακού κοσμοπολιτισμού του νέου ευ ζην. Μια ρητορική που ακούγεται μάλλον ρηχή, ασαφής, απλοϊκή, ίσως πια ξεπερασμένη. Σε κάθε περίπτωση το πρόβλημα θεωρώ ότι είναι η αμηχανία, αν όχι η απουσία, της πολιτείας από τον σχεδιασμό μιας μακρόπνοης πολιτικής για την πόλη και το τοπίο. Πριν δηλαδή συζητήσουμε το ποια θα πρέπει να είναι η στάση μας απέναντι στο αττικό τοπίο, χρειάζεται να συμφωνήσουμε στο ότι χρειάζεται, καταρχήν, να υπάρχει μια σαφής πολιτική, υπεύθυνη, συγκροτημένη και διαχρονική. Το σίγουρο είναι ότι, ναι, έχει νόημα να συζητάμε για το τοπίο της Αθήνας σήμερα ως κάτι αξιόλογο και ιδιαίτερο. Προφανώς αυτή η συζήτηση δεν θα γίνει με τους όρους του Πικιώνη και της Κοσμητείας του 1950 και 1960, αλλά με σύγχρονους όρους οι οποίοι θα θέτουν μια συνολική αναπτυξιακή στρατηγική σχεδιασμού μιας πόλης της οποίας το τοπίο είναι από τα πλέον σημαντικά στοιχεία με όρους ιστορίας, ταυτότητας, βιωσιμότητας, branding, κ.ο.κ.

Κατά τη γνώμη μου η Αθήνα δεν θα γίνει πιο ελκυστική, εξωστρεφής και «ανταγωνιστική» μέσα από τα κοινότοπα ψηλά κτίρια ενός αδιάφορου real estate, αλλά μέσα από μια σύγχρονη οικιστική οικολογία, η οποία θα συνδέσει καλύτερα την πόλη με την ιστορία της και το φυσικό της περιβάλλον αναβαθμίζοντας τον δημόσιο χώρο της με εύστοχες παρεμβάσεις μικρής έντασης, κλίμακας και ύψους πάνω σε έναν ευρύτερο μητροπολιτικό σχεδιασμό με προοπτική 20-30 ετών. Μπορούμε όλοι να δεσμευτούμε σε μια τέτοια στρατηγική; Το θέλουμε;

Ζήσης Κοτιώνης

Θεμιτή εκδοχή αναδιάταξης

Η Αθήνα είναι οικοδομικά κορεσμένη πόλη, τουλάχιστον στα όρια του ευρύτερου κέντρου της. Ενα σύστημα οριζόντιας επέκτασης της πόλης τον τελευταίο αιώνα, μορφοποίησε οριζόντια, επάνω στο έδαφος της Αττικής ένα εκτεταμένο οικοδομικό χαλί, παράδειγμα μιας δημοκρατικής ανάπτυξης στον χώρο, όπου ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού διαθέτει ιδιωτική κατοικία μέσα στις δομές των πολυκατοικιών. Αυτή η δημοκρατική χωρική εξάπλωση δημιουργεί ένα κοινό αίσθημα ίσων ευκαιριών που αφορά βεβαίως και τα κτίρια. Ολα οφείλουν να έχουν έναν κοινό ορίζοντα ύψους και άρα έναν ορίζοντα συμμετοχής στις θέες, τον αερισμό, τις προσβάσεις. Η αντίδραση των κατοίκων του Κουκακίου στο ψηλότερο κτίριο εκφράζει δικαίως αυτό το δημοκρατικό χαρακτηριστικό της αστικής μας κουλτούρας.

Αυτό που σήμερα εκτυλίσσεται στο κορεσμένο κέλυφος της πόλης είναι μια εσωτερική ανασυγκρότηση των κατοικιών μέσα στα ηλικιωμένα πλέον κελύφη των κτιρίων. Η προσωρινή διαμονή, με διεθνή αναφορά, φαίνεται ότι πιέζει τη ριζωμένη κατοίκηση των εντοπίων που φθίνουν ακόμα και πληθυσμιακά. Αρα έχουμε ένα περιβάλλον εσωτερικών αναδιατάξεων στα υπάρχοντα κελύφη, οι οποίες εκφράζουν ανθρωπολογικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Ισως κάποια στιγμή στο μέλλον η γήρανση των κτιρίων και νέοι κοινωνικοί και οικονομικοί μετασχηματισμοί να επιφέρουν αλλαγές της δομής των κτιρίων ή ακόμα και της δομής των οικοδομικών τετραγώνων της Αθήνας. Σε μια τέτοια εικαζόμενη αλλαγή δεδομένων μπορεί τα ψηλά κτίρια να επανέλθουν στο προσκήνιο των αστικών μετασχηματισμών. Οπως γνωρίζουμε από το παλιό μάθημα του μοντερνισμού, τα ψηλά κτίρια μπορούν να αποδώσουν περισσότερο διαθέσιμο έδαφος στην πόλη με τις ίδιες πληθυσμιακές πυκνότητες. Και η Αθήνα βεβαίως διαθέτει αναλογικά πολύ λίγο ελεύθερο έδαφος μέσα στον πυκνό ιστό της πόλης. Αρα, ως εργαλείο απελευθέρωσης αστικού εδάφους αλλά και ως παράγοντας διαμόρφωσης του αστικού κλίματος, τα ψηλά κτίρια παραμένουν μια θεμιτή εκδοχή αναδιάταξης της δομής της πόλης.

Με ενδιαφέρει περισσότερο το ψηλό κτίριο ως εναλλακτική δομή μιας δημοκρατικής ανάπτυξης στον αστικό χώρο και λιγότερο το «μητροπολιτικό φαντασιακό» που υποκρύπτει ένα επαρχιακό απωθημένο και υπαγορεύει: Πώς θα γίνουμε κοσμοπολίτες και ανταγωνιστικοί στον παγκόσμιο ανταγωνισμό των πόλεων αν δεν διαθέτουμε ψηλά κτίρια και ουρανοξύστες; Μια τέτοια συζήτηση είναι μάλλον βαρετή και παρωχημένη. Οταν ο Πικιώνης, στα μέσα του εικοστού αιώνα πενθούσε την ανέγερση του Χίλτον, σε μια περιοχή όπου ακόμα ο Ιλισσός ήταν ορατός και η Αθήνα υποπολλαπλάσια της σημερινής προέτασσε την ιδιαιτερότητα του μυθικού τόπου απέναντι στο κοσμοείδωλο του δυτικού εκμοντερνισμού. Τώρα το Χίλτον είναι μέρος του μυθικού τόπου, αλλά παραμένει εξαίρεση στη μορφή της πόλης, είναι μια μεγάλη πέτρα στον γεωλογικό της ισομορφισμό.

Ενας νέος δημοκρατικός γεωλογικός ισομορφισμός με ένα κάποιο μοντέλο ψηλότερων κτιρίων και περισσότερου διαθέσιμου κοινού εδάφους μοιάζει ελκυστικός για να γίνει ακτικείμενο της συλλογικής επιθυμίας και να διερευνηθεί. Από την αντίθετη πλευρά, μια νεο-αποικιακή φαντασμαγορία υψηλών κτιρίων, επίδειξης οικονομικής δύναμης και συγκέντρωσης πλούτου στον παγκόσμιο ιστό, καλό θα ήταν να παραμείνει εκτός τόπου και εκτός χρόνου.

Ιρις Λυκουριώτη

Ρύθμιση και όχι απορρύθμιση

Για να είμαι ειλικρινής δεν έχω παρακολουθήσει με κάθε λεπτομέρεια το θέμα των συγκεκριμένων κτιρίων πέριξ της Ακροπόλεως. Και νομίζω ότι δεν πρέπει να αλληθωρίζουμε είτε στο ζήτημα των ψηλών κτιρίων, είτε στα «ιερά και τα όσια» της Ακρόπολης. Αλλο είναι το διακύβευμα για το οποίο βρίσκω ιδιαίτερα χρήσιμη την επαναφορά της συζήτησης για ρυθμιστικές διαδικασίες του κτισμένου χώρου πολύ πιο πέρα από τα μνημεία και τη θέα. Το μεγάλο διακύβευμα, δηλαδή, είναι η «ρύθμιση» του κτισμένου περιβάλλοντος, προκειμένου η πλειονότητα των μόνιμων κατοίκων να ζει ανθρώπινα. Σήμερα, που ως μοναδική τάση αναδεικνύεται η «απορρύθμιση» των διαδικασιών παραγωγής του χώρου (νομοθεσία, δημόσιες υπηρεσίες ελέγχου, άρση ορίων γαιοπροσόδου κ.λπ.) υπό τις ανεκδιήγητες πιέσεις της κτηματαγοράς, των γνωστών επενδυτικών «βομβών» όπως πολύ παραστατικά  χαρακτηρίζει τις περιώνυμες επενδύσεις σε ακίνητα η Ρακέλ Ρόλνικ (βραζιλιάνα πολεοδόμος και εμπειρογνώμονας του ΟΗΕ για θέματα κατοικίας) στο βιβλίο της «Πόλεμος των Τόπων: Αποικιοποίηση της Γης και Κατοικία στην Εποχή της Χρηματοπιστωτικής Οικονομίας».

Τα τελευταία χρόνια έχουμε ζήσει και ζούμε μετασχηματισμούς 1) της νομοθεσίας που αφορούν τους όρους δόμησης, 2) των τρόπων αδειοδότησης των οικοδομικών έργων, 3) τις διαδικασίες αγοραπωλησίας και φορολόγησης ακινήτων, 4) τον τρόπο (μη) στελέχωσης των δημόσιων υπηρεσιών που ελέγχουν και είναι υπεύθυνες για την εφαρμογή των νόμων, 5) την άρση των περιορισμών ή τους πλημμελείς ελέγχους χρήσεων γης λόγω υποστελέχωσης των υπηρεσιών, 6) την άνοδο των ενοικίων και τον εκτοπισμό των μόνιμων κατοίκων από τις γειτονιές περιοχών των πόλεων και της τουριστικής υπαίθρου με «υψηλή» ζήτηση, με την εμφάνιση ενός νέου είδους γαιοπροσόδου μέσω των ψηφιακών πλατφορμών όπως η Airbnb, αλλά και μιας νέας τάξης μεσαζόντων που ζουν από αυτή (τη γαιπρόσοδο).

Κοινώς, όλοι, υμείς και ημείς οι μηχανικοί, δυσανασχετούσαμε με τα Πολεοδομικά Γραφεία των δήμων, τις επιτροπές ΥΠΕΧΩΔΕ/ΥΠΕΚΑ, ΥΠΠΟ, τη γραφειοκρατία, χωρίς να σκεφτόμαστε ότι η βελτίωση του συστήματος θα έπρεπε να είναι σαφώς και βαθύτερα ρυθμιστική, όχι απορρυθμιστική των διαδικασιών δόμησης. Η λύση της «ευθύνης μηχανικού» είναι ήδη μια μεγάλη ήττα του κοινωνικού κράτους μιας και κάθε ένα άτομο θα πρέπει να υποκαθιστά μια ολόκληρη υπηρεσία, η οποία, αφενός έχει ως αντικείμενο την ερμηνεία της νομοθεσίας και αφετέρου την εφαρμογή της, μιας και ως συλλογικό σώμα (και όχι μεμονωμένα άτομα) μπορεί να ισορροπεί ή να σταματά τις πιέσεις των ισχυρών.

Αν θέλουμε οι γειτονιές και τα χωριά μας να μείνουν ζωντανά και παραγωγικά και όχι τουριστικές ατραξιόν, αν θέλουμε δικαιοσύνη στον χώρο και καλές συνθήκες διαβίωσης, τότε θα πρέπει να ζητήσουμε σοβαρές και πλούσια στελεχωμένες υπηρεσίες και διαδικασίες δόμησης που ελέγχονται με δημοκρατικό τρόπο και συνεργάζονται με πρωτοβουλίες κατοίκων, συλλόγους, ομάδες εμπειρογνωμόνων, ομάδες δημοτών. Χρειαζόμαστε να ανοίξει επιτέλους μια συζήτηση για ένα καλύτερο κοινωνικό κράτος και όχι ένα κράτος έρμαιο των προγραμμάτων λιτότητας.