ΗχοΔύναμα

Θεοδωράκης: Canto General, Orquesta de nuestra tierra,
Leopold Griessler GRAMOLA 2 CD

Το «Canto General» του Μίκη Θεοδωράκη δεν χρειάζεται φυσικά συστάσεις, ειδικά στο ελληνικό κοινό. Χρειάζεται όμως να σημειωθεί ότι σήμερα αποτελεί σταθερό τμήμα του διεθνούς ρεπερτορίου του 20ού αιώνα, έχοντας κατακτήσει την αυτοτέλεια και αυταξία της μεγάλης μουσικής στο παγκόσμιο στερέωμα, πολύ πέρα από τη στιγμή και τις συνθήκες υπό τις οποίες γεννήθηκε. Κάτι που ισχύει και για άλλα έργα του συνθέτη, τα οποία συστηματικά τα τελευταία χρόνια ερμηνεύονται και ηχογραφούνται από κορυφαίους αρχιμουσικούς και σολίστ της εποχής μας, με την Ελλάδα τις πιο πολλές φορές να τα αγνοεί όλα αυτά πλήρως. Από την πρώτη στιγμή που παρουσιάστηκε ξεπέρασε αυτομάτως τα σύνορα και σήμερα είναι ένα από τα μετρημένα στα δάχτυλα ελληνικά έργα που παίζονται συστηματικά σχεδόν παντού στον κόσμο, παρά τις εντελώς ιδιαίτερες απαιτήσεις του σε μουσικές δυνάμεις. Αντίστοιχα, είναι ένα από τα ελάχιστα με πολλαπλή διεθνή δισκογραφία, το πιο πρόσφατο δείγμα της οποίας έρχεται, εδώ, από τη Βιέννη. Το ενδιαφέρον του διεθνούς κοινού για το «Canto General» διαρκώς επεκτείνεται καθώς είναι έργο εξαιρετικά πρωτογενές και κυριολεκτικά μοναδικό: τίποτα σαν αυτό δεν γράφτηκε πριν ή μετά. Η μελωδική και ρυθμική δύναμή του, οι δομικές και ενορχηστρωτικές καινοτομίες του, καθώς και η εκπληκτική πολυπλοκότητα της φωνητικής ιδίως γραφής του, ασκούν μαγνητική έλξη σε μουσικούς και ακροατήρια. Το ίδιο συμβαίνει και με τις ερμηνευτικές δυνατότητες που όλα τα παραπάνω προσφέρουν στους μουσικούς: κάθε ανάγνωση του «Canto General» κρύβει ιδιαιτερότητες που φωτίζουν το έργο από άλλες οπτικές γωνίες – κι αυτό είναι ένα ακόμα από τα χαρακτηριστικά του που το κατατάσσουν στην κατηγορία της μεγάλης μουσικής. Αυτό γίνεται εμφανές από την πρώτη στιγμή και σε αυτή την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αυστριακή ηχογράφηση, η οποία είναι πια διαθέσιμη και στην Ελλάδα. Κάτι που, δυστυχώς, δεν συμβαίνει ακόμα με όλες τις ηχογραφήσεις τόσο αυτού, όσο και άλλων έργων του Μίκη Θεοδωράκη.

Σοστακόβιτς: «Υπό τη σκιά του Στάλιν»: Συμφωνίες αρ. 6 και 7, Μουσική στον Βασιλιά Λιρ, Andris Nelsons, Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης, Deutsche Grammophon, 2 CD

Την εποχή που, στη δεκαετία του ’50 ο Μίκης Θεοδωράκης παραλάμβανε στη Μόσχα το πρώτο βραβείο σύνθεσης από τα χέρια του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, ο πρώτος ήταν ένας πολύ νέος ακόμα συνθέτης που όμως είχε ήδη αρχίσει να συγκεντρώνει πάνω του το διεθνές ενδιαφέρον όσο λίγοι της εποχής του, ενώ, ο δεύτερος, που βρισκόταν ήδη στο απόγειο της δημιουργικής του πορείας, άφηνε πια σιγά σιγά πίσω του την πιο δύσκολη εποχή του: ήταν τα χρόνια του σταλινισμού, στα οποία ο Σοστακόβιτς βίωσε πολύ σκοτεινές στιγμές, ενώ, παράλληλα, ο Θεοδωράκης στην Ελλάδα, υπό εντελώς άλλες συνθήκες, πολύ δυσκολότερες. Και για τους δύο όμως το πρόβλημα ήταν η στοχοποίηση από την εξουσία. Ο Σοστακόβιτς δεν άρεσε στον Στάλιν – για την ακρίβεια, δεν είναι γνωστό αν πραγματικά δεν του άρεσε ή αν δεν του ταίριαζε ως μηχανισμός προπαγάνδας: η σοβιετική νομενκλατούρα περίμενε και απαιτούσε από τον σημαντικότερο συνθέτη της χώρας έργα που να δοξάζουν το μεγαλείο της, κάτι που καταπίεζε δραματικά τον συνθέτη. Οσο εκείνος αντιστεκόταν, τόσο το σύστημα τον στοχοποιούσε, με αποκορύφωμα τη διαβόητη επίθεση εναντίον του από την «Πράβδα», η οποία, αν και χωρίς την υπογραφή του Στάλιν, προέρχεται αυτοπροσώπως από τον ίδιο. Ο Στάλιν είχε έντονη προσωπική εμπλοκή με τα ζητήματα της μουσικής, το βάθος της οποίας εκπλήσσει – στην κεντρικής σημασίας πρόσφατη μελέτη της Marina Frolova Walker «Stalin’s Music Prize: Soviet Culture and Politics», Εκδόσεις του Πανεπιστημίου Yale, 2016, ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται να εμβαθύνει στο θέμα θα έχει την ευκαιρία να τα δει όλα αυτά πολύ αναλυτικά.

Η σειρά «Υπό τη σκιά του Στάλιν», με έργα του Σοστακόβιτς από εκείνη την εποχή, περιλαμβάνει ηχογραφήσεις με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης υπό τον Αντρις Νέλσονς και μετρά πλέον τον τέταρτο τόμο της που μόλις εκδόθηκε, με κύρια έργα την Εκτη και Εβδομη Συμφωνία, η οποία, γράφτηκε στην περίοδο της ατέλειωτης τριετούς σχεδόν πολιορκίας του Λένινγκραντ από τους Γερμανούς. Ο Σοστακόβιτς έγραψε εκεί, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ένα από τα κορυφαία του έργα. Για να παιχθεί, οι μουσικοί της Φιλαρμονικής της πόλης επέστρεψαν για λίγο από τα πόστα τους στον πόλεμο, όσοι τουλάχιστον είχαν απομείνει, και ξαναγύρισαν αμέσως μετά στα χαρακώματα. Πολύ γρήγορα, η παρτιτούρα ταξίδεψε σε μικροφίλμ μέσω τρίτων χωρών στην Αμερική, όπου ο Αρτούρο Τοσκανίνι έδωσε την εκεί πρεμιέρα, με εκατομμύρια Αμερικανούς να καθηλώνονται στο ραδιόφωνο, την ίδια ώρα που η τιτάνια μάχη για τη σωτηρία του Λένινγκραντ δεν είχε ακόμα τελειώσει.