Πληθυσμιακή γήρανση και υπογονιμότητα «φρενάρουν» ανάπτυξη και οικονομία

Οι παραγωγικές δυνατότητες και η αναπτυξιακή προοπτική της ελληνικής οικονομίας στον μακροχρόνιο ορίζοντα προσδιορίζονται από την εξέλιξη των δύο βασικών συντελεστών παραγωγής, της εργασίας και του κεφαλαίου, σε συνδυασμό με την πορεία της παραγωγικότητάς τους.

Παρά τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης από το 2014 έως και σήμερα, το εργατικό δυναμικό της χώρας μειώνεται συνεχώς φθάνοντας στα 4 εκατ. 740 χιλιάδες άτομα κατά μέσο όρο στο ενδεκάμηνο Ιανουαρίου – Νοεμβρίου του 2018 (όπως απεικονίζεται στο Γράφημα). Η εξέλιξη αυτή σε συνδυασμό με την αποδυνάμωση του φυσικού κεφαλαίου της χώρας εξαιτίας της μακράς περιόδου αποεπένδυσης συνιστούν τροχοπέδη για την επίτευξη των υψηλών ρυθμών μεγέθυνσης της ελληνικής οικονομίας που απαιτούνται μακροπρόθεσμα για την επίτευξη των ιδιαίτερα φιλόδοξων στόχων για τα πρωτογενή δημοσιονομικά πλεονάσματα στους οποίους έχει δεσμευθεί η χώρα.

Η βαθμιαία μείωση του εργατικού δυναμικού από το 2010 και μετά αποδίδεται, πρώτον, στην παύση αναζήτησης εργασίας λόγω απογοήτευσης για τις προσφερόμενες θέσεις εργασίας και τις αντίστοιχες αμοιβές στη διάρκεια της κρίσης και, δεύτερον, στην αναζήτηση εργασίας στο εξωτερικό λόγω της υψηλής ανεργίας.

Η μείωση του εργατικού δυναμικού κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης προήλθε από τη μετανάστευση στο εξωτερικό αρχικά όσων είχαν εισέλθει στη χώρα μας αναζητώντας εργασία στην περίοδο της οικονομικής άνθησης από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 έως το 2007 και μετέπειτα από τη μετανάστευση Ελλήνων, συχνά με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και δεξιοτήτων, προς αναζήτηση ευνοϊκότερων συνθηκών εργασίας και υψηλότερων αμοιβών ως απόρροια της πτώσης τού κατά κεφαλήν ΑΕΠ.

Το φαινόμενο αυτό ήταν ιδιαίτερα έντονο στην περίοδο 2010 – 2013, όταν οι εκροές εργατικού δυναμικού συνοδεύθηκαν από σημαντική μείωση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Σε όλη την περίοδο του δείγματος διαφαίνεται ισχυρή θετική συσχέτιση μεταξύ των μεταβολών του κατά κεφαλήν ΑΕΠ και των μεταναστευτικών εισροών. Το φαινόμενο εκροής ανθρωπίνου κεφαλαίου που παρατηρήθηκε κατά τη διάρκεια της ύφεσης σε συνδυασμό με τις δημογραφικές εξελίξεις, δηλαδή τη γήρανση του πληθυσμού και το χαμηλό ποσοστό γονιμότητας επηρεάζουν σημαντικά τη σύνθεση του εργατικού δυναμικού σε μακρύ χρονικό ορίζοντα και κατά συνέπεια τη δυναμική του παραγωγικού συντελεστή της εργασίας. Επιπλέον, οι εξελίξεις αυτές επιβαρύνουν σημαντικά τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος της χώρας.

Συγκεκριμένα, το ποσοστό του πληθυσμού άνω των 65 ετών στο σύνολο του οικονομικά ενεργού πληθυσμού 15-64 ετών αυξήθηκε στη χώρα μας στο 33,6% το 2017, από 28,6% το 2010, ενώ με βάση τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 2040 ο λόγος αυτός θα ανέλθει στο 58,4%. Παράλληλα, ο δείκτης γονιμότητας εκτιμάται ότι θα αυξηθεί ελαφρά το 2040, ωστόσο θα παραμείνει σε σχετικά χαμηλότερο επίπεδο (1,46) από τον μέσο όρο της ευρωζώνης (1,71). Σύμφωνα συνεπώς με τις μακροχρόνιες προβλέψεις για την πορεία των δημογραφικών μεταβλητών, όπως η μικρή σχετικά άνοδος των γεννήσεων (η οποία δεν μπορεί να αντισταθμίσει τη σταδιακή γήρανση του πληθυσμού), το μέγεθος και η σύνθεση του εργατικού δυναμικού στη χώρα αναμένεται να δυσχεράνουν την αναπτυξιακή δυναμική της.

Οι ανωτέρω προβλέψεις μακροχρόνιου ορίζοντα οδηγούν στην εκτίμηση για περιορισμένη συμβολή του οικονομικά ενεργού πληθυσμού στον ρυθμό μεγέθυνσης της ελληνικής οικονομίας. Κατά συνέπεια, καθίσταται αναγκαία η προσέλκυση νέων επενδύσεων ώστε να επιτευχθεί υψηλή συσσώρευση φυσικού κεφαλαίου και αύξηση της παραγωγικότητας σε επίπεδα υψηλότερα από εκείνα που προβλέπει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την περίοδο 2020 – 2040. Η συρρίκνωση της επενδυτικής δαπάνης στη διάρκεια της ύφεσης, εξασθένησε σημαντικά το απόθεμα του παραγωγικού κεφαλαίου της χώρας – σε όρους αξίας αλλά και μη ενσωμάτωσης των νέων τεχνολογικών καινοτομιών – καθώς από το 2011 το ποσοστό αποσβέσεων υπερβαίνει τον σχηματισμό παγίου κεφαλαίου. Ως αποτέλεσμα η παραγωγικότητα της εργασίας παραμένει υποτονική καθώς η εργασία συνεργάζεται με χαμηλότερης ποιότητας κεφάλαιο.

Στην περίοδο 2019 – 2021 αναμένεται άνοδος της επενδυτικής δαπάνης ως αποτέλεσμα της ανάγκης αντικατάστασης του υφιστάμενου μηχανολογικού εξοπλισμού και των αποθεμάτων. Η επιστροφή, ωστόσο, των επενδύσεων στα επίπεδα πριν από την κρίση απαιτεί την προσέλκυση κεφαλαίων από το εξωτερικό με τη μορφή άμεσων ξένων επενδύσεων, την επάνοδο της μέσης ροπής προς αποταμίευση στον μακροχρόνιο μέσο όρο καθώς και την ενίσχυση της ρευστότητας μέσω της επιστροφής σημαντικού μέρους των αποταμιευτικών πόρων που διοχετεύθηκαν τα τελευταία χρόνια στο εξωτερικό.

Παράλληλα, είναι αδήριτη η ανάγκη μεταστροφής του κύματος φυγής και επανόδου του επιστημονικού και εξειδικευμένου δυναμικού της χώρας προκειμένου να στηριχθεί η καινοτομία και οι επενδύσεις σε τεχνολογίες αιχμής με σημαντικό αναπτυξιακό αποτύπωμα. Προς την κατεύθυνση αυτή μπορεί να συμβάλει η μείωση του φορολογικού βάρους και η παροχή κινήτρων για την προσέλκυση επενδύσεων και ανθρωπίνου κεφαλαίου, αντισταθμίζοντας εν μέρει τη μείωση του εργατικού δυναμικού της χώρας.

Ο Παναγιώτης Καπόπουλος είναι διευθυντής Οικονομικών Μελετών της Alpha Bank