Η απειλή του λαϊκισμού και πώς να τoν αποφύγουμε

«Ενα φάντασμα πλανιέται πάνω από τον κόσμο: ο λαϊκισμός». Τα λόγια αυτά ακούστηκαν σε ένα διεθνές συνέδριο για το θέμα αυτό που πραγματοποιήθηκε στη London School of Economics, το 1967. Οπως γράφει όμως στους Financial Times η Μινούς Σαφίκ, διευθύντρια της LSE, θα μπορούσαν να έχουν γραφτεί σήμερα.

Οι λαϊκιστές ηγέτες επιδιώκουν να υποκινήσουν τα αντισυστημικά συναισθήματα των πολιτών ισχυριζόμενοι ότι αυτοί εκφράζουν αληθινά «τη λαϊκή βούληση». Είτε με βάση τους την Αριστερά είτε τη Δεξιά, τα κόμματά τους είναι αντι-ελιτιστικά και αντι-πλουραλιστικά. Οποιος διαφωνεί μαζί τους (δικαστικός, πανεπιστημιακός, δημοσιογράφος) είναι «εχθρός του λαού». Αυτή ακριβώς η αντι-πλουραλιστική γραμμή είναι που καθιστά τους λαϊκιστές απειλή για τη δημοκρατία. Για να αντιμετωπίσουμε λοιπόν αυτό το φάντασμα, γράφει η Σαφίκ, πρέπει να αντιμετωπίσουμε την οικονομική ανασφάλεια και τους φόβους για την ταυτότητα, που οι λαϊκιστές μπορούν και εκμεταλλεύονται εύκολα.

Ο συνδυασμός των τεχνολογικών αλλαγών και της παγκοσμιοποίησης έφερε μεγάλα κέρδη για το πλουσιότερο 1% παγκοσμίως και τη μεσαία τάξη όλων των αναδυόμενων οικονομιών. Η μικρομεσαία και η εργατική τάξη, όμως, στις περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες, υποφέρει. Το Παγκόσμιο Ινστιτούτο McKinsey αναφέρει ότι τα 2/3 των νοικοκυριών σε 25 ανεπτυγμένες οικονομίες είχαν μηδαμινά ή αρκετά μειωμένα εισοδήματα μεταξύ των ετών 2005 και 2014, με τους νέους και τους εργάτες μειωμένης μόρφωσης να πλήττονται σκληρότερα.

Μέρος της λύσης θα μπορούσε να ανευρεθεί σε πολιτικές που πολλά κράτη δεν μπόρεσαν να εφαρμόσουν επιτυχώς – επενδύσεις στην παιδεία και στις δεξιότητες, υποδομές σε φτωχότερες περιοχές και αναδιανομή πλούτου χρηματοδοτημένη από τους υψηλά φορολογούμενους. Οι κυβερνήσεις όμως χρειάζονται πιο δημιουργικές πολιτικές που θα δώσουν στις οικονομίες τους τη δυνατότητα να είναι ευέλικτες προσφέροντας παράλληλα ασφάλεια στα εργατικά στρώματα.

Το δυσκολότερο πάντως εγχείρημα θα είναι η συγκρότηση ενός αντι-αφηγήματος στο ζήτημα της ταυτότητας, εγχείρημα που λόγω της παγκοσμιοποίησης και της πολυπολιτισμικότητας περιπλέχθηκε ακόμα περισσότερο. Το μεγαλύτερο βάρος της συζήτησης πέφτει στα στοιχεία που μας καθιστούν διαφορετικούς, όπως η φυλή, το φύλο, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η θρησκεία. Αυτά που μας ενώνουν – οι αξίες, η ιστορία, το φαγητό, ο αθλητισμός, οι εθνικές διοργανώσεις – αξίζουν μεγαλύτερη προσοχή. Η Σαφίκ αναφέρει τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λονδίνου και το reality μαγειρικής The Great British Bake Off ως χαρακτηριστικά παραδείγματα περιπτώσεων ανάδειξης της βρετανικότητας. Και την ποικίλων χαρακτηριστικών ποδοσφαιρική εθνική ομάδα της Γαλλίας στο περσινό Παγκόσμιο Κύπελλο ως ένα καταφύγιο ενότητας για τους γάλλους πολίτες.

Οι λαϊκιστές όμως επιτυγχάνουν τους σκοπούς τους γιατί τα μέχρι σήμερα κραταιά και δημοφιλή κόμματα απέτυχαν στο να προσφέρουν ένα αξιόπιστο όραμα για κοινή ευημερία, οικονομική ασφάλεια και συλλογική ταυτότητα.

Η Ιστορία δείχνει πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα. Οι λαϊκιστές θα κερδίσουν τον έλεγχο, θα καταλάβουν την εξουσία στηριζόμενοι στην προπαγάνδα, θα καταστείλουν την αντίθετη σε αυτούς κριτική και θα προσπαθήσουν να ανακόψουν τους ανεξάρτητους δικαστές και νομοθέτες και τα ανεξάρτητα Μέσα. Θα προχωρήσουν επίσης σε κατασπατάληση δημόσιου χρήματος για να εξαγοράσουν την πίστη των υποστηρικτών τους, οδηγώντας τελικά την εθνική οικονομία σε αδιέξοδο.

Αν θέλουμε να νικήσουμε τον λαϊκισμό, δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι το παλαιό σύστημα ήταν εντάξει. Πρέπει να απευθυνθούμε στα πολύ λογικά παράπονα που οι λαϊκιστές έχουν ανακαλύψει, και ταυτόχρονα να διατηρούμε τις αξίες της δημοκρατίας και του πλουραλισμού που αυτοί προσπαθούν να καταστρέψουν.