Η Ελλάδα πριν από τη φωτογραφία

Ο εμβληματικός τετράγωνος πύργος Ναγιάκ στο λιμάνι της Ρόδου χάθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά πριν από 156 χρόνια. Ενας από τους κορυφαίους βρετανούς ζωγράφους και μαέστρος της ακουαρέλας, ο Ουίλιαμ Τέρνερ, τον απαθανάτισε στο χαρτί του 40 χρόνια πριν από την κατάρρευσή του. Ελάχιστα κλικ πιο κει ο ναός του Ολυμπίου Διός την εποχή που στέκονταν και οι 16 κίονες οι οποίοι είχαν αντέξει στους αιώνες  (από τους 104 που διέθετε αρχικά), 16 χρόνια πριν ο ένας καταρρεύσει από μια φοβερή καταιγίδα, αποτελεί το θέμα της ακουαρέλας του δανού ζωγράφου Μάρτινους Ροαρμπί. Και αν συνεχιστούν τα κλικ μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή εμφανίζονται ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα – γνωστός και ως Παρθενώνας της Πελοποννήσου – όπως ήταν το 1794 κι η μνημειακών διαστάσεων Αρκαδική Πύλη που οδηγούσε στην Αρχαία Μεσσήνη την ίδια εποχή, ενώ η περιήγηση στην Ελλάδα προ της εμφανίσεως της φωτογραφικής μηχανής περιλαμβάνει μεταξύ άλλων στάσεις από τη Λευκάδα και την Πύλο ώς τις ελιές στα Καμένα Βούρλα του 1840, αλλά και τα Σέρβια Κοζάνης ή τα τείχη της Θεσσαλονίκης του 1848.

ΑΠΟ ΤΟ 1502. Είναι μόνο μερικές από τις 570 όψεις μνημείων και τοπίων της Ελλάδας από το 1502 έως τις αρχές του 20ού αι., περίοδο που καλύπτει η βάση δεδομένων Watercolour World, η οποία ευελπιστεί να συγκεντρώσει όλες εκείνες τις υδατογραφίες από μεγάλες δημόσιες συλλογές – ήδη έχουν ενταχθεί περί τα 80.000 έργα μεταξύ άλλων από το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το Ρεικσμουζέουμ του Αμστερνταμ και τα μουσεία Καλών Τεχνών του Μπρίστολ και της Ορλεάνης – που αφορούν τοπία, ενώ γίνεται προσπάθεια να ενταχθούν στο εγχείρημα και έργα από ιδιωτικές συλλογές.

Στόχος του «εγκεφάλου» του εγχειρήματος – του πρώην διπλωμάτη Φρεντ Χόλερ – είναι να ανασυντεθεί  η εικόνα που υπήρχε για διαφορετικές γωνιές του πλανήτη προ της φωτογραφικής εποχής. Γι’ αυτό και οι υδατογραφίες δεν αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα υψηλής αισθητικής αξίας, αλλά ως έγχρωμες μαρτυρίες που καλύπτουν την περίοδο πριν η φωτογραφία αναλάβει πλήρως τον ρόλο του κυρίαρχου μέσου οπτικής τεκμηρίωσης.

«Οταν θα φτάσουμε στον κρίσιμο αριθμό του ενός εκατομμυρίου εικόνων θα έχουμε στα χέρια μας ένα απολύτως απαραίτητο εργαλείο», λέει στη βρετανική εφημερίδα «Γκάρντιαν» ο Φρεντ Χόλερ, ο οποίος εκτιμά ότι οι απεικονίσεις του παρελθόντος αποτελέσουν μέτρο σύγκρισης για τη διαπίστωση της έκτασης φαινομένων όπως η διάβρωση των ακτών, το λιώσιμο των πάγων και η αλλοίωση της πανίδας και της χλωρίδας, ενώ θα επισημαίνουν και τις καταστροφές που προκαλούνται άμεσα από την ανθρώπινη δραστηριότητα, όπως επί παραδείγματι εκείνη που συνέβη στα μνημεία της Παλμύρας από τον ISIS.

ΠΛΟΥΤΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ. Η ιδέα για το εγχείρημα γεννήθηκε όταν ο Φρεντ Χόλερ (ο οποίος είχε βάλει τις βάσεις και του επίσης φιλόδοξου εγχειρήματος καταχώρισης σε μια ιστοσελίδα όλων των έργων τέχνης που ανήκουν σε δημόσιες συλλογές της Βρετανίας) διαπίστωσε τον όγκο των υδατογραφιών που υπάρχουν σε δημόσιες συλλογές – ενδεικτικά οι Βασιλικοί Βοτανικοί Κήποι του Κιου διαθέτουν περί τις 300.000 ακουαρέλες – και τον πλούτο των πληροφοριών που εμπεριέχουν, καθώς τα θέματα των υδατογραφιών έχουν αποδοθεί από ανθρώπους με διαφορετικό τρόπο θέασης των πραγμάτων. Ορισμένοι εξ αυτών είναι επαγγελματίες ζωγράφοι όπως επί παραδείγματι ο εκ των κορυφαίων του Ρομαντισμού, Ουίλιαμ Τέρνερ (το όνομα του οποίου φέρει και το λεγόμενο βραβείο Οσκαρ των εικαστικών) ή ο Ιταλογερμανός Λουίτζι Μάγιερ, που θεωρείται από τους σημαντικότερους ευρωπαίους ζωγράφους του ύστερου 18ου αι. που απεικόνισε θέματα από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κάποιοι άλλοι όμως ήταν σχεδιαστές του στρατού, ακουαρελίστες που συμμετείχαν σε εξερευνητικές αποστολές, βοτανολόγοι, αλλά και μεγάλος αριθμός ερασιτεχνών, οι οποίοι δεν αποκλείεται σε ένα σοβαρό ποσοστό να ήταν ταλαντούχες  γυναίκες, οι οποίες και δεν αμείβονταν για τις υπηρεσίες τους.

Το υλικό που υπάρχει σε παγκόσμια κλίμακα (η βάση δεδομένων από την Αφρική, την Ασία, την Ωκεανία και τη Βόρεια Αμερική) εκτιμάται ότι πρέπει να ανέρχεται σε πολλά εκατομμύρια και οι συμμετέχοντες στο Watercolour World προτείνουν σε όσους έχουν υπόψη τους κάποια ιστορική ακουαρέλα να τη στείλουν στη βάση δεδομένων με μια απλή φωτογραφία μέσω κινητού τηλεφώνου, ώστε οι υπεύθυνοι να αξιολογήσουν αν θα πρέπει να καταλογογραφηθεί. Η διαδικασία ψηφιοποίησης αυτού του υλικού, το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις εμπεριέχει πληροφορίες εξαιρετικά σπάνιες και πολύτιμες, είναι επιβεβλημένη και για έναν επιπλέον λόγο: τη διάσωση των ίδιων των υδατογραφιών, καθώς οι μεν επαγγελματίες χρησιμοποιούσαν καλής ποιότητας χαρτί, γεγονός που εξασφαλίζει διάρκεια ζωής στο έργο τους, σε αντίθεση με τους ερασιτέχνες, οι οποίοι ζωγράφιζαν σε όποιο χαρτί έβρισκαν διαθέσιμο με αποτέλεσμα τα έργα τους να κινδυνεύουν να χαθούν.

ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ. Η βάση δεδομένων βρίσκεται ήδη σε λειτουργία και επιτρέπει την αναζήτηση με λέξεις-κλειδιά ή με τοπωνύμια, ενώ διαθέτει και δυνατότητα να επιλέξει ο χρήστης τη χρονική περίοδο που τον ενδιαφέρει. Ωστόσο δεν λείπουν τα λάθη και τουλάχιστον στο λήμμα που αφορά την Ελλάδα υπάρχουν ορισμένα. Υπάρχει βεβαίως δυνατότητα επικοινωνίας με την ομάδα ώστε και να γίνουν διορθώσεις, ενώ προβάλλεται και το αταύτιστο υλικό, ώστε όποιος γνωρίζει να στείλει στοιχεία ταυτοποίησής του.