«Η βία των προαστίων είναι μια κρίση ταυτότητας»

Ο τόπος της απαγωγής μοιάζει με θεατρικό σκηνικό. Φιγούρες κινούνται εκείνο το βράδυ σαν θέατρο σκιών. Ηταν σαν σε ταινία, θα πει ο Αντρέ, ένας από τους χαρακτήρες στο μυθιστόρημα «Ολα, τώρα» (που πρωτοκυκλοφόρησε το 2011, βραβεύτηκε με το Prix Interallie και το Globes de Cristal). Σ’ αυτό το σύμπαν, κάπου στα παρισινά προάστια, όπου επιβιώνουν οι μετανάστες, οι σκιές και τα εφήμερα όνειρά τους, ένας μουσουλμάνος γάλλος πολίτης αρπάζει και δολοφονεί το 2006 έναν γάλλο πολίτη, εβραίο στο θρήσκευμα. Ο Μοργκάν Σπορτές αναπλάθει το πραγματικό γεγονός (τη δολοφονία του Ιλάν Χαλίμι από τη συμμορία του Γιουσούφ Φοφανά) σε μια «μυθιστορία», όπως δηλώνει ο ίδιος στην εισαγωγική παράγραφο.

Αυτό που είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον στο βιβλίο δεν είναι μόνο η απεικόνιση της φτώχειας στα προάστια, αλλά και η γλωσσική φτώχεια των χαρακτήρων. Πόσο καλά γνωρίζετε αυτόν τον «κόσμο χωριστά» μέσα στο Παρίσι;

Οντως, οι άνθρωποι αυτοί αντανακλούν έναν «κόσμο χωριστά». Δεν ξέρω τι μαθαίνουν στο σχολείο, αλλά σίγουρα δεν έχουν το πολιτισμικό υπόβαθρο της παλιάς μεσαίας τάξης. Ζουν μέσα στην κοινωνική μιζέρια, η οποία γίνεται και λεκτική: το λεξιλόγιό τους είναι φτωχικό. Αλλά η αργκό που χρησιμοποιούν είναι πολλές φορές ευρηματική και αστεία. Λατρεύω, για παράδειγμα, την έκφραση «t’es ouf» αντί του «tu es fou» («είσαι τρελός»). Ο ήχος της λέξης «ouf» (αναγραμματισμός του «fou») είναι εξαιρετικά διασκεδαστικός. Γνώρισα αρκετούς από τους νέους με διαφορετική εθνοτική καταγωγή, ενώ είχαν κάνει φυλακή. Ζω άλλωστε κι εγώ στα προάστια, στο Saint-Ouen. Ειδικά για το βιβλίο μου, όμως, ανακάλυψα ένα «χρυσωρυχείο» στα αρχεία της αστυνομίας με τις τηλεφωνικές συνδιαλέξεις των ηρώων. Είναι η γλώσσα τους χωρίς καμία παρέμβαση. Πολύ συχνά ανακαλύπτεις στην αργκό τους μεσαιωνικές γαλλικές λέξεις, της εποχής του Φρανσουά Βιγιόν.

Οταν οι χαρακτήρες σας αναφέρονται στην πραγματικότητα, την περιγράφετε συνήθως ως «θεατρικό σκηνικό» ή αναφέρεστε σε φιλμ, όπως ο «Σημαδεμένος» ή το «Μόναχο». Είναι ο κόσμος τους ένα μείγμα φαντασίας και ρεαλισμού; Ή υπάρχουν μόνο ως μυθιστορηματικοί ήρωες;

Στον εγκέφαλό τους επικρατεί ένα χάος από εικόνες. Οπως και στο παλιότερο βιβλίο μου, το «Δόλωμα», με τους τρεις νεαρούς δολοφόνους, που ο Μπερτράν Ταβερνιέ έκανε ταινία, ο «Σημαδεμένος» με τον Αλ Πατσίνο λειτουργεί ως πρότυπο δράσης. Κάτι που είναι παράδοξο, καθώς πολλοί από αυτούς είναι θρήσκοι, ειδικά οι μουσουλμάνοι. Ο Θεός και ο Μαμμωνάς πηγαίνουν χέρι χέρι. Ολοι ζουν μέσα στη μυθοπλασία, σε ένα δεύτερο επίπεδο πραγματικότητας. «Είμαστε στο Matrix», όπως μου είπε παλιότερα ένας.

Πουθενά στο βιβλίο δεν υπάρχει το Παρίσι που λίγο πολύ γνωρίζουμε. Παρά μόνο οι «ρωγμές», τα αστικά κενά, τα υπόγεια και το σκοτάδι του…

Το Παρίσι που δείχνω, αυτό των προαστίων, των cybercafes και των McDonald’s, είναι η πόλη που ανακαλύπτουν οι ταξιδιώτες όταν, για παράδειγμα, ένας άγνωστος τους κλέβει το κινητό μέσα στο μετρό. Κι όμως, το πραγματικό Παρίσι γίνεται ολοένα και πιο βίαιο. Πολλές φορές πιάνω τον εαυτό μου να περιφέρεται ανάμεσα σε ελληνικά ντέλι, εμπορικά κέντρα και άλλα σημεία, σαν  σύγχρονος Ζορζ Σιμενόν, για να πιάσω την οσμή του παρηκμασμένου αιώνα μας.

Παρόλο που δεν τον δείχνετε με το δάχτυλο, ο ρόλος της θρησκείας δύσκολα κρύβεται μέσα στο μυθιστόρημα.

Ο αρχηγός της συμμορίας που απήγαγε τον Εβραίο Ιλάν Χαλίμι ήταν Γάλλος με καταγωγή από την Ακτή του Ελεφαντοστού. Μουσουλμάνος εκ γενετής, που δεν ακολούθησε ποτέ τους κανόνες της θρησκείας του. Την ανακάλυψε μόνο ύστερα από τον εγκλεισμό του στη φυλακή. Αρκετοί από τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος είναι διχασμένοι μεταξύ των θρησκειών των γονιών τους. Ο πατέρας του Κιντ, για παράδειγμα, είναι χριστιανός από τις Δυτικές Ινδίες, ενώ η μαροκινή μητέρα του είναι μουσουλμάνα. Συχνά, λοιπόν, εκφράζουν αυτή την εσωτερική κρίση ταυτότητας μέσω της βίας.

Στη δημόσια σφαίρα της Γαλλίας υπάρχουν δύο προσεγγίσεις για τον ρόλο του πολιτικού Ισλάμ. Η μία, την οποία στηρίζει ο Ολιβιέ Ρουά, κάνει λόγο για τους «μοναχικούς λύκους» που υιοθετούν το Ισλάμ. Η άλλη, την οποία στηρίζει ο Ζιλ Κεπέλ, μιλάει για τη «ριζοσπαστικοποίηση του Ισλάμ», που ευνοείται από τις ατέλειες της γαλλικής κοινωνίας και την άνοδο του σαλαφισμού. Με ποια συμφωνείτε;

Αυτή την περίοδο δουλεύω ένα μυθιστόρημα για τους γάλλους τζιχαντιστές. Πιστεύω, λοιπόν, ότι οι θέσεις των Ρουά και Κεπέλ δεν συγκρούονται. Απλώς διαφέρει ο τρόπος με τον οποίο δρουν οι ακραίοι ανάλογα με την περίσταση. Εχω συναντήσει έναν 20χρονο «μοναχικό λύκο», με χριστιανική κουλτούρα, που μετεξελίχθηκε σε ριζοσπαστικοποιημένο μουσουλμάνο επειδή ένιωσε προσωπικό αδιέξοδο.  Γνώρισα, όμως, και παιδιά μεταναστών εργατών από το Μαγκρέμπ, τα οποία απέρριψαν τους γονείς τους, όταν ένιωσαν ότι οι τελευταίοι είχαν αλλοτριωθεί από τη γαλλική κοινωνία. Οτι δηλαδή έγιναν «άπιστοι» (kouffars). Κάποιοι από αυτούς τους νέους έφυγαν στη Συρία ως τζιχαντιστές.

Αν ισχύει ότι η παγκοσμιοποιημένη οικονομία και η κοινωνία του θεάματος οδηγούν στην «κοινωνία των βαρβάρων», δεν πιστεύετε ότι μια τέτοια ερμηνεία αποκλείει την προσωπική ευθύνη;

Η ερώτηση μού θυμίζει την επιστολή του Γκι Ντεμπόρ στο τέλος της βουτηγμένης στο αλκοόλ ζωής του. Μου ανέφερε τους τρεις δολοφόνους του «Δολώματος». Για εκείνον ήταν απλώς θύματα της κοινωνίας του θεάματος. Μου φάνηκε σχετικά «μηχανική» ως ερμηνεία. Πιστεύω ότι ακόμη και στην πιο βαθιά αποξένωση ο άνθρωπος φέρει ευθύνη, ειδικά αν μιλάμε για έναν δολοφόνο. Πιστεύω στην ελεύθερη βούληση εκτός από τις περιπτώσεις της πνευματικής ασθένειας, προφανώς. Οι κοινωνίες μας, βέβαια, παράγουν πνευματικά ασθενείς.

Τελειώνοντας το μυθιστόρημα ένιωσα αβοήθητος, χωρίς καμία βεβαιότητα. Κι αυτός μπορεί να είναι ο μόνος τρόπος για να δείξει ο συγγραφέας το πρόσωπο της κοινωνίας στον καθρέφτη. Αυτό επιδιώξατε;

Ναι. Δεν προσπάθησα να εξηγήσω. Τι να εξηγήσω, έτσι κι αλλιώς; Στην περίπτωση της «Συμμορίας των Βαρβάρων» δεν κατανοούσα τίποτε. Η εξήγηση των κοινωνιολόγων και των ψυχολόγων αποδεικνύονται εύκολα κλισέ για να καθησυχάσουν τις κοινωνίες μας. Εδειξα τα γεγονότα με τον τρόπο ενός υπερρεαλιστή ζωγράφου.  Δεν είμαστε «πέραν του Καλού και του Κακού», αλλά «υπογείως» τους. Ο Simon Leys (σ.σ.: ψευδώνυμο του βελγοαυστραλού συγγραφέα Pierre Ryckamns) μου έγραψε λίγο πριν πεθάνει: «Τρομακτικό βιβλίο: υπάρχει ακόμη ευρωπαϊκός πολιτισμός;».

Morgan Sportes
Ολα, τώρα
Εκδ. Εστία, 2018, μτφ. Γιώργος Καράμπελας, σελ. 397,
Τιμή: 25 ευρώ