Η Τεχεράνη έθεσε αυτή την εβδομάδα ένα νέο σύνολο απαιτήσεων για τον τερματισμό του πολέμου που, όπως υποστηρίζει, ξεκίνησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζει μία πρωτοφανής διεκδίκηση: η αναγνώριση της ιρανικής κυριαρχίας στα Στενά του Ορμούζ.
Το στενό πέρασμα, μέσω του οποίου διακινείται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), έχει εξελιχθεί στο ισχυρότερο γεωπολιτικό όπλο της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το Ιράν επιχειρεί πλέον να το μετατρέψει σε πηγή δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως και σε μοχλό πίεσης για την παγκόσμια οικονομία, αναφέρει το CNN.
Αν και η Τεχεράνη απειλούσε εδώ και χρόνια να κλείσει τα Στενά σε περίπτωση επίθεσης, λίγοι ανέμεναν ότι θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει τόσο αποτελεσματικά για να διαταράξει τις διεθνείς εμπορικές ροές. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής φαίνεται να έχει ενισχύσει τις φιλοδοξίες της, με τις νέες απαιτήσεις να δείχνουν πρόθεση για πιο μόνιμη αξιοποίηση της επιρροής της.
Η ναυσιπλοΐα στα Στενά έχει σχεδόν σταματήσει λόγω ιρανικών επιθέσεων, προκαλώντας αναστάτωση στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας και αναγκάζοντας χώρες εκτός Περσικού Κόλπου να λάβουν έκτακτα μέτρα για την ασφάλεια των καυσίμων τους.
«Το Ιράν αιφνιδιάστηκε από το πόσο επιτυχημένη ήταν η στρατηγική του στα Στενά του Ορμούζ – πόσο φθηνό και σχετικά εύκολο είναι να κρατάς όμηρο την παγκόσμια οικονομία», δήλωσε η Dina Esfandiary, επικεφαλής για τη Μέση Ανατολή στο Bloomberg Economics. Όπως σημείωσε, η Τεχεράνη έχει πλέον αντιληφθεί τη δύναμη αυτού του μοχλού και είναι πιθανό να τον χρησιμοποιήσει ξανά στο μέλλον.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρακολουθούν στενά την κατάσταση. Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Marco Rubio, προειδοποίησε ότι μετά τον πόλεμο, ένα από τα πρώτα ζητήματα θα είναι η προσπάθεια της Τεχεράνης να επιβάλει σύστημα διοδίων στα Στενά του Ορμούζ.
«Δεν είναι μόνο παράνομο· είναι απαράδεκτο και επικίνδυνο για τον κόσμο, και είναι σημαντικό να υπάρξει διεθνές σχέδιο αντιμετώπισης», δήλωσε μετά τη συνεδρίαση της G7 στη Γαλλία. Οι υπουργοί Εξωτερικών της ομάδας τόνισαν «την απόλυτη αναγκαιότητα για ασφαλή και χωρίς διόδια ελευθερία της ναυσιπλοΐας».
Αναγνωρίζοντας τη στρατηγική σημασία των Στενών του Ορμούζ, ο Mojtaba Khamenei, στην πρώτη του ομιλία ως νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν, υπογράμμισε ότι το «πλεονέκτημα του αποκλεισμού» πρέπει να συνεχίσει να αξιοποιείται.
Νέες επιδιώξεις και διεθνείς αντιδράσεις
Σε προηγούμενες διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ, το Ιράν ζητούσε άρση κυρώσεων και αναγνώριση του δικαιώματός του στην ειρηνική πυρηνική τεχνολογία, όχι όμως έλεγχο των Στενών του Ορμούζ. Τώρα, η Τεχεράνη δείχνει έτοιμη να θεσμοθετήσει αυτό το πλεονέκτημα.
Ιρανοί βουλευτές εξετάζουν νομοσχέδιο που θα υποχρεώνει τα κράτη να πληρώνουν τέλη διέλευσης για τη μεταφορά καυσίμων και αγαθών, ενώ σύμβουλος του ανώτατου ηγέτη έκανε λόγο για «νέο καθεστώς για τα Στενά του Ορμούζ» μετά τον πόλεμο. Το σύστημα αυτό θα έδινε στο Ιράν τη δυνατότητα να επιβάλλει περιορισμούς στη ναυσιπλοΐα αντιπάλων του.
«Η επιβολή τελών διέλευσης παραβιάζει τους κανόνες της ελεύθερης ναυσιπλοΐας», δήλωσε ο καθηγητής διεθνούς ναυτικού δικαίου James Kraska από το US Naval War College. Όπως εξήγησε, δεν υπάρχει νομική βάση για χρέωση σε διεθνή στενά όπως του Ορμούζ.
Οι κανόνες καθορίζονται από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Αν και ούτε το Ιράν ούτε οι ΗΠΑ είναι μέλη της, πολλές αρχές της θεωρούνται εθιμικό διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, η Τεχεράνη ενδέχεται να επικαλεστεί τη μη συμμετοχή της για να ενισχύσει τη θέση της.
Οικονομικά οφέλη και συγκρίσεις με τη Διώρυγα του Σουέζ
Παρά την έλλειψη διεθνούς προηγούμενου, το Ιράν φαίνεται αποφασισμένο να διερευνήσει πόσο επικερδές θα μπορούσε να είναι ένα τέτοιο σύστημα. Ειδικοί εκτιμούν ότι, εάν εφαρμοστεί, τα έσοδα θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν εκείνα της Διώρυγας του Σουέζ.
Κανονικά, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου διέρχονται καθημερινά από τα Στενά. Με πιθανό τέλος 2 εκατομμυρίων δολαρίων ανά δεξαμενόπλοιο, τα έσοδα θα μπορούσαν να φτάσουν τα 600 εκατομμύρια δολάρια τον μήνα, ή ακόμη περισσότερα αν συμπεριληφθούν τα φορτία LNG.
Η Esfandiary σημείωσε ότι η ιρανική οικονομία, υπό καθεστώς βαριών κυρώσεων, βλέπει τη χρέωση διέλευσης ως τρόπο να καλύψει μέρος των απωλειών της. Το Ιράν είναι μία από τις πιο αυστηρά κυρωμένες χώρες παγκοσμίως, μετά τη Ρωσία.
Έλεγχος ναυσιπλοΐας και «παράλληλοι διάδρομοι»
Η Τεχεράνη δηλώνει ότι τα Στενά παραμένουν ανοιχτά, αλλά υπό προϋποθέσεις: τα «μη εχθρικά» πλοία μπορούν να διέρχονται εφόσον συντονίζονται με τις ιρανικές αρχές. Σύμφωνα με το Reuters, η θέση αυτή διαβιβάστηκε επισήμως στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό.
Δεδομένα παρακολούθησης πλοίων δείχνουν ότι ορισμένα δεξαμενόπλοια χρησιμοποιούν διαδρομή πιο κοντά στις ιρανικές ακτές, με αναφορές πως κάποιοι φορείς ενδέχεται να έχουν πληρώσει για ασφαλή διέλευση. Αν και καμία χώρα ή εταιρεία δεν έχει επιβεβαιώσει δημόσια τέτοιες πληρωμές, η εταιρεία Lloyd’s List ανέφερε ότι πάνω από 20 πλοία χρησιμοποίησαν νέο διάδρομο, δύο εκ των οποίων φέρονται να κατέβαλαν περίπου 2 εκατομμύρια δολάρια.
Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης έχει δημιουργήσει σύστημα εγγραφής «εγκεκριμένων» πλοίων, ενώ ορισμένες κυβερνήσεις διαπραγματεύονται απευθείας με την Τεχεράνη για τη διέλευση των δεξαμενόπλοιών τους. «Αυτό συμβαίνει ήδη και πιθανότατα θα δούμε περισσότερα περιστατικά αν δεν υπάρξει πρόοδος στις διαπραγματεύσεις», δήλωσε ο Richard Meade, αρχισυντάκτης του Lloyd’s List. «Αυτή τη στιγμή, η ναυτιλιακή βιομηχανία βρίσκεται ουσιαστικά σε παράλυση».
