Αμμος στην ουρήθρα

Το ρομαντικό κίνημα «θύελλα και ορμή» δεν ήταν μόνο μια λογοτεχνική μόδα κυρίως στις τευτονικές χώρες την ίδια εποχή που οι λατινικές χώρες δοκιμάζουν την αστική μεταστοιχείωση της δομής, της ηθικής και της οικονομίας. Με κύριο ηγέτη τον Γκαίτε (πολιτικό και μεγαλοφυή στοχαστή και ποιητή και δραματουργό), τον Σίλερ, τον Λέσινγκ και τον Μπίχνερ, ο ρομαντισμός ήρθε να συναντήσει την ανάγκη για αποστασιοποίηση από τον τυραννικό εναγκαλισμό του Βατικανού και την ανακάλυψη στα έγκατα της μαζικής συνείδησης των λαών, των μύθων, των παραδόσεων, των εθίμων, αλλά πρωτίστως της γλωσσικής ιδιαιτερότητας.

Η μετάφραση της Γραφής από τα ελληνικά και λατινικά στα γερμανικά εγκαινίασε τη στροφή των τευτονικών λαών στον βαθύτερο, κρυμμένο και αποδιοπομπαίο εαυτό τους. Πολλοί ακόμη αφελείς και απληροφόρητοι, ακόμη και εκπαιδευτικοί, πιστεύουν πως οι αδελφοί Γκριμ έγραψαν παραμύθια. Αλλά οι έξοχοι εκείνοι φιλόλογοι και λαογράφοι απλώς συγκέντρωσαν από τα χείλη των απλών ανθρώπων της Γερμανίας τα λαϊκά παραμύθια, ό,τι έκανε σε εμάς εδώ αργότερα με τα δημοτικά τραγούδια, τις παροιμίες, τις παραδόσεις του ελληνικού λαού ο Νικόλαος Πολίτης, και τα παραμύθια, τις λαϊκές τελετές και τα έθιμα των εορτών ο μαθητής του Γεώργιος Μέγας.

Πάνω σε αυτό το αποκαλυπτικό υλικό μουσικοί, δραματουργοί, ποιητές, πεζογράφοι και εικαστικοί έχτισαν έργα με θυελλώδη πάθη, ανεξέλεγκτα ορμέμφυτα, πεισιθάνατες εκρήξεις και ηρωικές εξόδους από την παγωνιά του νεοκλασικισμού.

Μία από τις ακραίες εκδηλώσεις αυτής της ανορθολογιστικής τάσης ήταν η τρέλα και η αυτοκτονία, μοτίβα σχεδόν αποκλειστικά στα έργα της εποχής γύρω στις αρχές του 19ου αιώνα.

Είναι η εποχή που ο Καντ παρακολουθεί τις νίκες του Ναπολέοντα από κορυφές βουνών κοντά στα σημεία σύγκρουσης και ο Γκαίτε ασπάζεται αρχές και μανιφέστα των νέων καιρών.

Μία από τις πλέον εμβληματικές μορφές αυτής της τρικυμιώδους εποχής είναι ο Γιάκομπ Λεντς, θεολόγος, ποιητής, αιρετικός και ψυχικά διαταραγμένος, που η ζωή του έγινε έργο ερμηνείας του ψυχισμού και των δράσεών του από τον Γκέοργκ Μπίχνερ και στον αιώνα τον περασμένο από τον Μπρεχτ στο έργο του «Ο δάσκαλος» που παίχτηκε παλιότερα από τον θίασο Φέρτη – Καλογεροπούλου.

Αλλά και το θεατρικό κείμενο που προέκυψε από την ημιτελή πεζογραφία του Μπίχνερ παίχτηκε και παλιότερα με επιτυχία από το Θέατρο Ερευνας του Δημήτρη Ποταμίτη σε διασκευή και δραματουργική προσαρμογή της Ροζίτας Σώκου. Τώρα παίζεται στο Studio Κυψέλης από την ομάδα Θεατρίνων Θεατές που διευθύνει ο Γιώργος Λιβανός.

Η ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ. Τι επισημαίνει ο Μπίχνερ σε αυτό το κείμενο πέρα από την απόπειρα να καταγράψει με σκηνική γλώσσα και θεατρικό κώδικα συμπεριφοράς την τρέλα. Νομίζω πως επαναφέρει σε συζήτηση την έμμονη ιδέα κυρίως του ρομαντισμού πάνω στη φύση του καλού και του κακού. Εχω την εντύπωση πως τα περισσότερα έργα, πεζά, ποιητικά και θεατρικά, της ρομαντικής τεχνοτροπίας έχουν να κάνουν με τον μύθο των πρωτοπλάστων και τη συνάντησή τους, μοιραία και καθοριστική, με τον όφι. Το κακό, τον διάβολο. Θα είχε ενδιαφέρον έτσι να διαβαστούν και ο «Φάουστ» του Γκαίτε και ο «Ντον Κάρλος» του Σίλερ και οι «Αθλιοι» του Ουγκώ και πολλά από τα έργα του Ντίκενς. Ο Μπίχνερ, που έφυγε από τη ζωή στα 22 του χρόνια και μας χάρισε αριστουργήματα στο θέατρο – «Βόιτσεκ», «Λεόντιος και Λένα», «Ο θάνατος του Δαντόν» και τη νουβέλα «Λεντς» -, σε όλα τα κείμενά του επεξεργάζεται εμφανώς ή υπογείως την εισβολή του καταλύτη (της αμαρτίας, της απιστίας, της απάτης) όφεως στην ισορροπημένη, τυποποιημένη, δογματικά στέρεη δομή των υπερφίαλων αστών, στην πολιτική βεβαιότητα και στην επιστημονική αλαζονεία.

Στο «Λεντς» ο τρελός θεολόγος και ποιητής εισβάλλει στο παραδείσιο οικογενειακό φρούριο ενός πάστορα, της γυναίκας του και των βολεμένων φίλων τους και αναστατώνει τις σιγουριές τους, τα στερεότυπά τους, τις ατράνταχτες αξίες τους και τα παραδοσιακά τους ήθη.

Ως ταύρος εν υαλοπωλείω, ως όφις εν τω Παραδείσω, ως σκορπιός που εισβάλλει σε κυψέλη μελισσών ή μυρμηγκοφωλιά, ως οχιά που αρπάζει τα αβγά από τη φωλιά του αετού. Και βέβαια δοκιμάζει τις αξίες και τις διακηρύξεις της προτεσταντικής πίστης στην ανοχή.

Ο πάστωρ Ομπερλιν (ιστορικό πρόσωπο, στον οποίο οφείλουμε το κυρίαρχο υλικό της νουβέλας), όταν εξαντλούνται οι πάγιες συνταγές για την αφομοίωση ή την υποταγή του παρία, υποχρεώνεται να αφήσει στην μπάντα συνταγές για αγάπη, κατανόηση, συγχώρηση και συνδιαλλαγή και οδηγεί τον καταλύτη και ταραχοποιό της ασφάλειας του οίκου του στο φρενοκομείο. Εδώ πρέπει να σημειωθεί πως η τρέλα του Λεντς έχει κοινωνικά αίτια, αδικίες, ανισότητες, παραλογισμούς και συμφέροντα. Είναι μια υπαρξιακή εξανάσταση, μια αντίδραση σ’ έναν κόσμο που θύει και απολύει στα καλά και συμφέροντα. Ο τρελός διανοούμενος είναι κατεξοχήν η ψυχή του νέου αιώνα που έφερε την επανάσταση και ευαγγελίστηκε μια νέα ηθική.

Ο Λεντς είναι αταίριαστος με την εποχή που καταρρέει, αλλά έχει ακόμη την ικανότητα να τιμωρεί τους διαφορετικούς και τους απροσάρμοστους στους κανόνες της μικροαστικής ηθικολογικής σεμνοτυφίας.

Το έργο παίζεται στο Studio Κυψέλης με καθαρό σχέδιο, χωρίς φιοριτούρες και χωρίς υπερβολές. Ο σκηνοθέτης Γιώργος Λιβανός, που φρόντισε και τους υποβλητικούς φωτισμούς, καθοδήγησε τους ηθοποιούς προσέχοντας να ενσαρκώσουν χαρακτήρες που να εκπέμπουν ταξικό ήθος, πράγμα που έχει να κάνει με μια συμπεριφορά τυπικών όρων και ορίων.

Ετσι τον Ομπερλιν έπαιξε με μια υποκριτική ταπεινόφρονα δογματίλα ο καλός ηθοποιός Μιχάλης Αλικάκος, την κυρία Ομπερλιν με τη γνωστή της πείρα η Τέτη Σχοινάκη, τονίζοντας μια υποδόρια απέχθεια με τη μάσκα της φιλάνθρωπης κατανόησης. Ο Νίκος Καραγιώργης (Σάιντεγκερ), ο Νίκος Χαλατζίδης (Κάουφμαν) και η Ειρήνη Καρπούζη (Μάγδα) συμπληρώνουν τη διανομή.

Ο Ζαχαρίας Ρόχας (Λεντς), κύριος των μέσων του, ισορροπεί με αξιοθαύμαστη ετοιμότητα ανάμεσα στην τρέλα και τη μανική αποστολή αλλαγής του κόσμου και των ανθρώπων δημιουργώντας τη βεβαιότητα πως η ασθένειά του είναι το θύμα μιας αυταρχικής δογματικής κάστας που μάχεται την αλλαγή, η οποία όμως έρχεται.

Ο Λεντς είναι ένας πρόδρομος του πρίγκιπα Μίσκιν (του «Ηλίθιου» του Ντοστογέφσκι) και μακρινός πρόγονος του Λένι (του «Ανθρωποι και ποντίκια» του Στάινμπεκ).

Είναι ο κόκκος της άμμου στην ουρήθρα που αναφέρει ο Πασκάλ.

Σκηνοθέσια: Γιώργος Λιβανός 
Ελεύθερη θεατρική απόδοση: Ροζίτα Σώκου
Σκηνικά – κοστούμια: Γιοβάννα Πρασίνου
Βοηθός σκηνοθέτη: Παναγιώτα Αγραπίδη
Παίζουν: Ζαχαρίας Ρόχας, Τέτη Σχοινάκη, Μιχάλης Αλικάκος, Νίκος Καραγιώργης, Νίκος Χαλατζίδης, Ειρήνη Καρπούζη
Πού: Studio Κυψέλης (Σπετσοπούλας 9 και Κυψέλης, τηλ. 210-8819.571)