Το δέμα των Χριστουγέννων

Δεν υπάρχει άνθρωπος που να δει μια φωτογραφία με παιδιά, τραβηγμένη πριν από εξήντα και εβδομήντα χρόνια, και να μην αναρωτηθεί αν τα παιδιά αυτά συνεχίζουν να ζούνε. Και οφείλουμε χάριτες στον ποιητή και πεζογράφο Νίκο Δαββέτα, που υποδυθηκε ένα παιδί της συγκεκριμένης φωτογραφίας, ώστε μέσα από μια υποθετική αφήγηση να γνωρίσουμε ακέραια μια δραματική πραγματικότητα κάθε άλλο παρά υποθετική, όπως ακριβώς θα μας την αφηγούταν το παιδί αυτό αν ζούσε ακόμη. Είθε.

Οση ώρα στέκομαι εδώ, μαζί σας, στην ουρά και περιμένουμε τόσο εντονότερα θυμάμαι τα τελευταία μου Χριστούγεννα στο χωριό. Και να ήθελα να τα ξεχάσω δεν θα μπορούσα, υπάρχει μάρτυρας τούτη η φωτογραφία που βλέπω στην εφημερίδα σας. Μόνο να ξέρετε πως είναι τραβηγμένη σαράντα μέρες πριν στα Εισόδια της Παναγίας, όταν διαβήκαμε με τον πατέρα μου τη «ζώνη επιχειρήσεων» και μπήκαμε στην Καστοριά.

Μαθεύτηκε στα ορεινά, φαντάζομαι από στόμα σε στόμα, πως θα μοιράσουν την αμερικανική βοήθεια – ρούχα, παιχνίδια, κονσέρβες, φάρμακα – και ξεσηκωθήκαμε. Πλησίαζαν οι γιορτές και δεν είχαμε ψίχουλο. Τίποτα σας λέω, το κατώι άδειο, λεηλατημένο, ο χτιστός φούρνος άκαπνος. Ούτε μια σταγόνα λάδι για το καντήλι. Τότε είπε η μάνα «δεν παίρνεις τα κούτσικα, να κατεβείτε, όλο και κάτι θα…». Γκρίνιαζε ο πατέρας μου που θα γινόταν στα γεράματα ζήτουλας, ναι έτσι είπε, μα τον Θεό, «ζήτουλας», και η μάνα τού απάντησε πως «όταν πεινάς απλώνεις χέρι, δεν κοιτάς αξιοπρέπειες». Ηταν σκληρή γυναίκα, από το Βογατσικό, αν ξέρετε.

Μας πήρε σιχτιρίζοντας ο πατέρας εμένα και τη μικρότερη αδελφή μου, μας έντυσε με ό,τι μάλλινο βρήκε και ξεκινήσαμε αχάραγα. Δεν είχε ευτυχώς χιονίσει ακόμη, κάτι πασπαλίσματα στις κορυφές, ίσα να παγώσουν οι αντίχριστοι που κρατούσαν ακόμη τα βουνά, αλλά η παχιά λάσπη έκανε το ζώο μας να γλιστρά σε κάθε βήμα. Βάλτε τώρα με τον νου σας τρεις πάνω σε ένα μουλάρι. Πώς το είχαμε κι αυτό, από τα ανεξήγητα, ένα μικρό θαύμα. Το κρύβαμε να μην το πάρουν οι αντάρτες, το κρύβαμε να μην το πάρει ο στρατός. Τη γλίτωσε την επίταξη το ζωντανό κι εμείς τον ποδαρόδρομο. Τουλάχιστον εξασφαλίσαμε τις μετακινήσεις.

Οταν με το καλό φτάσαμε γινόταν το έλα να δεις. Η ουρά ξεκίναγε από την Καστοριά και έφτανε μέχρι τη Μηλίτσα. Ποια ουρά δηλαδή, με το που φάνηκαν τα καμιόνια του στρατού έγινε ντου. Ορμήσαν όλοι σαν κοράκια. Οι χωροφύλακες που δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα για να κρατήσουν την τάξη, άρχισαν να πυροβολούν στον αέρα. Στο τέλος, ένας γαλονάς ανέβηκε στην καρότσα ενός Τζέιμς και μας είπε πως η μοιρασιά αναβάλλεται για αύριο, μέχρι να ηρεμήσουν τα πνεύματα και η μονάδα εφοδιασμού να οργανώσει καλύτερα την κατάσταση.

Τι κάνουμε τώρα, πού θα βγάλουμε τη νύχτα; Γνωστούς δεν είχαμε στην πόλη να μας κοιμίσουν και χρήματα για κανένα χάνι ούτε κατά διάνοια. Δυο – τρεις μεγάλες σκηνές που περίσσεψαν από τους φαντάρους, τις είχαν δώσει στους ανταρτόπληκτους. Μα κατά μία έννοια όλοι ανταρτόπληκτοι ήμαστε. Εψαξε ο πατέρας μας, καλή του ώρα, να βρει ένα απάγκιο, κουβάλησε ξύλα, χόρτα. Εφτιαξε με τα πολλά ένα γιατάκι ανάμεσα σε δυο μεγάλα δέντρα, έδεσε και το μουλάρι, έριξε σκέπη το μουσαμά του και λουφάξαμε. Να κοιμηθούμε βέβαια ούτε λόγος. Η θερμοκρασία το βράδυ έπεσε. Το κρύο σε τρυπούσε στα πλευρά σαν βελόνι. Περιμέναμε πώς και πώς να ξημερώσει. Ο πατέρας για να μας δώσει κουράγιο πήρε να τραγουδά. Είχε ωραία φωνή, σιγοτραγούδαγε συχνά. Ετσι και τότε. Αρχισε τα μακρόσυρτα τραγούδια και μάλλον στον εαυτό του έδινε κουράγιο, παρά σε εμάς. Λογάριασε έναν άντρα με δυο μικρά παιδιά στο ύπαιθρο, χειμώνα καιρό και με το τουφεκίδι να ακούγεται μακριά σαν αστραπόβροντα τη νύχτα. «Στο Μπίκοβικ πάλι σκοτώνονται» τον άκουσα να ψιθυρίζει. Ευτυχώς που γύρω βλέπαμε κι άλλους, που μας είχαν μιμηθεί. Οικογένειες από πέρα, κτηνοτρόφους κυνηγημένους. Φαίνονταν οι καύτρες από τα τσιγάρα τους κι αυτό μας έδινε την αίσθηση πως δεν ήμαστε οι μόνοι ναυαγοί μέσα σε εκείνη τη μαυρίλα. Ακόμη και τα σκυλιά που γάβγιζαν, φίλους τα νιώθαμε κι ας τρέμαμε τα πεινασμένα δόντια τους.

Κάποια φορά έφεξε. Ανάστα ο Κύριος. Ακούσαμε τις μηχανές των φορτηγών να αγκομαχούν στη δημοσιά, ύστερα έστριψαν στον χωματόδρομο μέχρι τον αυτοσχέδιο καταυλισμό. Με το που είδε ο κόσμος τον στρατό ημέρεψε. Εγώ λέω πως έφταιξε η αναμονή. Πάγωσαν τα αίματα και το μυαλό ήρθε στον τόπο του. Αρχισαν σιγά σιγά να μοιράζουν τα δέματα, εμείς όμως δεν ήμαστε στους καταλόγους. Επρεπε να περιμένουμε να πάρουν πρώτα οι λεγόμενοι δικαιούχοι και έπειτα ό,τι περισσέψει, εμείς της προσκολλήσεως.

 «Ποιοι είναι αυτοί οι δικαιούχοι; Ολοι Ελληνες είμαστε» φώναξε ένας συγχωριανός μας, που είχε κι αυτός κατέβει με τα κορίτσια του. Πήρε θάρρος κι ο πατέρας μου και σιγοντάρισε: «Μας θέρισε η πείνα κι εσείς αρχίσατε τα ίδια κόλπα, τα προπολεμικά».

Μας έκοψε με το μάτι ένας αξιωματικός και αγριεμένος μάς πλησίασε.

«Βγες από τη γραμμή» είπε στον πατέρα και τράβηξε κι εμένα παράμερα. «Εσείς εδώ θα κάτσετε, όταν τελειώσουν όλοι θα σας φωνάξω». Δαγκώθηκε ο πατέρας, μα δεν μίλησε. Τόσος δρόμος, τόση ταλαιπωρία θα πήγαιναν στο βρόντο. Από μια απερισκεψία, από μια κουβέντα παραπάνω. Κι ύστερα πως θα αντίκριζε τη μάνα μας, τι θα της έλεγε; Τώρα τον καταλαβαίνω καλύτερα. Λυγίζει ο άνθρωπος από τις ευθύνες. Μόνο όταν φάνηκαν οι φωτογράφοι του στρατού και ένα αμερικανικό συνεργείο να μας βγάλει τις φάτσες στο πανί, μπας και συγκινηθούν οι ομογενείς, ο πατέρας μου σήκωσε ψηλά το κεφάλι και τους κοίταξε κατάματα, σαν να τους έλεγε «εδώ είμαι ρε, βαράτε».

Να μην τα πολυλογώ, κάτι περίσσεψε και για μας. Κονσέρβες το περισσότερο. Εγώ περίμενα κανένα παιχνίδι, καμιά κούκλα για την αδελφή μου. Πού τέτοια πράματα; Φορτώσαμε το μουλάρι και πήραμε τον δρόμο του γυρισμού. Χριστούγεννα κάναμε στο χωριό. Την επόμενη χρονιά, το ’49, γιορτάσαμε στο πατρικό της μάνας μου στο Βογατσικό και από το ’50 πια εγκατασταθήκαμε οικογενειακώς στη Θεσσαλονίκη. Και ποιος να μου το έλεγε, κύριε, πως ύστερα από εξήντα χρόνια θα ξαναστηνόμουνα στην ουρά, εδώ στην οδό Βογατσικού, πίσω από τη Μητρόπολη, για να πάρω το δέμα της Πρόνοιας. Ελπίζω τούτη τη φορά να μ’ έχουν γραμμένο στους δικαιούχους.