Ο τροβαδούρος που αγαπούσε την αποτυχία

Δεν εκτιμούσε ιδιαίτερα τον Σαίξπηρ και θεωρούσε ότι οι Beatles δεν πρόσθεταν τίποτε στη συναισθηματική νοημοσύνη του. Λάτρευε τον Ιρλανδό Γέιτς και κάποια στιγμή στη μεγάλη διαδρομή ανακάλυψε τον Καβάφη. Το σαγηνευτικό «Alexandria leaving» από τον εξαιρετικό δίσκο «Τen new songs» (2001) είναι δάνειο από το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον», δοσμένο όμως με τη χάρη ενός τροβαδούρου που ενσωματώνει την τέχνη των άλλων για να γεννήσει με ωδίνες τη δική του. Αγαπούσε το Οσλο (που του θύμιζε το Μόντρεαλ), τα γκόσπελ και τη φωνή της Μαχάλια Τζάκσον, την Εντίτ Πιαφ και τον Ζακ Μπρελ. Πάνω απ’ όλα, όμως, αγαπούσε τις αποτυχίες. Να τι έγραφε στη Μαριάνε Ιλέν, τον έρωτα της Υδρας, για την πρώτη συναυλία του στη Νέα Υόρκη το 1967: «Πλησίασα στο μικρόφωνο, έπαιξα μια συγχορδία στην κιθάρα μου, συνειδητοποίησα ότι ήταν εντελώς ξεκούρδιστη, προσπάθησα να την κουρδίσω, από το στόμα μου έβγαινε μόνο ένα κράξιμο… Κι ύστερα σταμάτησα λέγοντας απλώς “συγγνώμη, δεν μπορώ” κι έφυγα από τη σκηνή, με τα δάχτυλά μου σαν να ‘ταν από λάστιχο, το κοινό αμήχανο και τη μουσική μου καριέρα να σβήνει, μαζί με τον ξερόβηχα των ανθρώπων στα παρασκήνια… Αρχισα να νιώθω μια πολύ παράξενη ευτυχία: είχα αποτύχει, είχα πραγματικά αποτύχει κι υπάρχει κάτι το τόσο όμορφο στην απόλυτη αποτυχία, που μέθυσα».

Ας το παραδεχτούμε: υπήρχε πάντα μια θρησκευτική διάσταση στη διαδρομή και στις επιλογές του Λέοναρντ Κοέν. Δεν ήταν μόνο η στροφή ενός Εβραίου στον ζεν βουδισμό που κατέπληξε τα πλήθη στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν μάλιστα χειροτονήθηκε μοναχός. Ούτε το βιβλικό υπόστρωμα στα δεκάδες τραγούδια της απώλειας, του μίσους και της αγάπης. Ηταν κυρίως η συνειδητή ταυτότητα ενός κοσμοπολίτη τραγουδοποιού που «θεράπευε», καθοδηγούσε και απάλυνε το υπαρξιακό άγχος εκατομμυρίων πιστών. Φωνή με καταγωγή (ο Κοέν, που γεννήθηκε στο Κεμπέκ του Καναδά το 1934, ποτέ δεν «αμερικανοποιήθηκε»), κατάφερε να δραπετεύσει από την επικράτεια του ειδώλου και να απευθυνθεί στη Διεθνή των Αθεράπευτα Ρομαντικών, μεταφέροντας στα τραγούδια του τις εμπειρίες από διαφορετικούς τόπους και χρόνους.

Σ’ αυτή την αισθηματική αγωγή η ελληνική περίοδος της Υδρας, της Επιδαύρου και της Αθήνας, στα high sixties και αργότερα, αποτελεί ένα ξεχωριστό φωτεινό κάδρο που, μεταξύ μας, κολάκευε πάντα τον κρυφό ναρκισσισμό μας ότι «ο Κοέν ήταν και λίγο δικός μας». Ευτυχώς ο ίδιος ανήκε κυρίως στην τέχνη της εξομολόγησης, όπως φαίνεται από το ποίημα «Days of Kindness»: «Η Ελλάδα είναι όμορφο μέρος / για να κοιτάζεις το φεγγάρι, δεν είναι; / μπορείς να διαβάζεις με το φεγγαρόφωτο/ να διαβάζεις στο μπαλκόνι / μπορείς να δεις ένα πρόσωπο / όπως όταν ήσουν νέος / υπήρχε ωραίο φως τότε / λάμπες πετρελαίου και κεριά / κι αυτές οι μικρές φλόγες / που έπλεαν με τους φελλούς στο λάδι / αυτό που αγαπούσα στην παλιά μου ζωή / δεν το έχω ξεχάσει / ζει στη ραχοκοκαλιά μου…».

Κοέν και Ντίλαν

Αν μπορούμε, πάντως, ας αποφύγουμε το ντιμπέιτ εάν οι στίχοι του και τα ποιήματά του (που χρονολογούνται από το 1954) συνιστούν «μεγάλη λογοτεχνία», επαναλαμβάνοντας αυτό που ξεκίνησε πριν από λίγες ημέρες με τη νομπελική αποκατάσταση του έτερου πόλου της μουσικής εποποιίας. Μεταξύ τους υπήρχε διαχρονική αλληλοεκτίμηση, παρά τις τεράστιες διαφορές στο ύφος και στη δημόσια παρουσία (ο κυνικός Ντίλαν, ο ντροπαλός Κοέν), σε πείσμα μάλιστα του (ψευτο)διλήμματος «εσάς ποιος σας αρέσει περισσότερο;». Με το συμπάθιο, αλλά μας αρέσουν και οι δύο εξίσου. Απλώς ο Ανθρωπος με τις Χίλιες Μάσκες καταφέρνει να μεταμορφώσει το παράδοξο σε συνηθισμένο. Σε αντίθεση με τον θείο Λένι που κάνει το οικείο ανοίκειο. Εκεί όπου ο Ντίλαν τοποθετεί τον Ελιοτ και τον Πάουντ να μαλώνουν πάνω σε ένα καράβι, σαν να πρόκειται για μια καθημερινή σκηνή («Desolation row»), ο Καναδός τραγουδάει για ένα ναυάγιο το οποίο επιθυμεί με όλη του την ψυχή («A thousand kisses deep»). Υπάρχει πάντως ένα στιγμιότυπο από τη συνάντησή τους στο Παρίσι, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, που φωτίζει τους δύο διαφορετικούς μηχανισμούς της δημιουργίας. Στο καφέ όπου βρίσκονται το πρωί μετά τη συναυλία του Ντίλαν, ο τελευταίος ρωτάει τον Κοέν πόσο χρόνο χρειάστηκε για να γράψει το «Hallelujah», κομμάτι που ο Αμερικανός λάτρευε. «Δύο χρόνια» ήρθε η απάντηση (στην πραγματικότητα ο Κοέν είχε χρειαστεί πέντε χρόνια). Στη συνέχεια ο Καναδός ρωτάει τον Ντίλαν πόσο καιρό χρειάστηκε εκείνος για το κομμάτι «I and I» από τον δίσκο «Infidels». «Περίπου δεκαπέντε λεπτά» ήταν η ανταπάντηση.

Είναι ένα περιστατικό που μνημονεύει και ο σπουδαίος γραφιάς Ντέιβιντ Ρέμνικ, διευθυντής του «New Yorker», στο πρόσφατο προφίλ των 11.000 λέξεων που έγραψε για τον Κοέν (συνιστάται ανεπιφύλακτα, μαζί με το πιο πρόσφατο σημείωμά του «Αμερικανική τραγωδία» για την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ). Εκεί τη μεγαλύτερη αίσθηση προκάλεσαν οι δηλώσεις του εκλιπόντος για τον επικείμενο θάνατο: «Είμαι έτοιμος να πεθάνω. Ελπίζω να μην είναι πολύ άβολο. Αυτό ήταν για μένα». Στην ολισθηρή περιοχή του θρύλου και της αυτοεκπληρούμενης προφητείας, η οποία θα αναπαραχθεί στα social media, είναι πιο δίκαιο να κρατήσουμε τον τελευταίο δίσκο του «You want it darker» ως το υστερόγραφο ενός καλλιτέχνη που αποδέχθηκε τις προσωπικές ήττες, μετέτρεψε τα τραύματά του σε εμπειρίες, έγραψε ύμνους για γυναίκες που αποχαιρετήσαμε και επηρέασε τους νεότερους με τη δεισιδαιμονία της τέχνης του. Τελευταίο credit, ο στίχος του Κερτ Κομπέιν από το «Pennyroyal tea»: «Δώστε μου τον μεταθανάτιο κόσμο του Λέοναρντ Κοέν, για να αναστενάζω αιωνίως…».

«Με μια όμορφη γυναίκα δίπλα σου…»

«Θυμάμαι να είμαστε με τη Μαριάνε σ’ ένα ξενοδοχείο στον Πειραιά, ένα φτηνό ξενοδοχείο. Είμαστε κι οι δυο γύρω στα είκοσι πέντε και πρέπει να πάρουμε το καράβι για να γυρίσουμε στην Υδρα. Σηκωνόμαστε να φύγουμε, πίνουμε έναν καφέ νομίζω, μπαίνουμε σ’ ένα ταξί – αυτό δεν το ξεχνώ. Δεν συμβαίνει τίποτα, καθόμαστε απλώς στο πίσω κάθισμα του ταξί με τη Μαριάνε, τσιγάρο στο χέρι, ένα ελληνικό τσιγάρο που έχει αυτή τη μεστή  γεύση που έχουν τα ελληνικά τσιγάρα, τα γεμάτα ανατολικά καπνά, και θυμάμαι να σκέφτομαι: “Εχω τη δικιά μου ζωή, είμαι ενήλικος, έχω αυτή την όμορφη γυναίκα στο πλάι μου, έχουμε και λίγα χρήματα στις τσέπες μας, επιστρέφουμε στην Υδρα…” Αυτό το συναίσθημα έχω προσπαθήσει να το αναδημιουργήσω εκατοντάδες φορές δίχως επιτυχία. Την αίσθηση και μόνο του να έχεις ενηλικιωθεί, με μια όμορφη γυναίκα δίπλα σου κι όλο τον κόσμο μπροστά σου».

(Από το βιβλίο της Κέρι Χεστχάμαρ «So long, Marianne», εκδόσεις Ποταμός, 2014)

Γεννήθηκε στο προάστιο Γουέστμαουντ του Κεμπέκ στις 21 Σεπτεμβρίου 1934.

Δημοσίευσε τα πρώτα ποιήματά του το 1954 στο περιοδικό «CIV/n». Η πρώτη ποιητική συλλογή του «Let us compare mythologies» κυκλοφόρησε το 1956.

Το 1960 αγόρασε το δικό του σπίτι στην Υδρα για 1.500 δολάρια. Σ’ έναν γάντζο στην είσοδο κρέμασε το μπλε του αδιάβροχο και τοποθέτησε την πράσινη γραφομηχανή του στο γραφείο. Μέχρι το 1966 είχε ολοκληρώσει στο νησί την ποιητική συλλογή «Flowers for Hitler» (1964), το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα «The Favourite Game» (1963) και το μυθιστόρημα «Beautiful Losers» (1966).

Μετακόμισε στη Νέα Υόρκη το 1967 για να κάνει μουσική καριέρα. Τον ανακάλυψε ο παραγωγός Τζον Χάμοντ, ο ίδιος που πέντε χρόνια πριν είχε βοηθήσει τον Μπομπ Ντίλαν και ο ίδιος που θα ανακάλυπτε τον Μπρους Σπρίνγκστιν. Το πρώτο του άλμπουμ ήταν «Songs of Leonard Cohen» (1967).

Το 1994 μετακόμισε στο Κέντρο Ζεν Βουδισμού Μt Baldy του Λος Αντζελες, όπου παρέμεινε πέντε χρόνια. Το 1996 χειροτονήθηκε βουδιστής μοναχός και πήρε το όνομα «Jikan» που σημαίνει σιωπή.

Ορισμένα από τα διαχρονικά τραγούδια του είναι τα «Suzanne», «Sisters of mercy, «Bird on a wire», «Famous blue raincoat», «Ι’ m your man», «First we take Manhattan», «The future», «In my secret life».

Στη δεκαετία του 2010 κυκλοφόρησε τους δίσκους «Old ideas» (2012), «Popular problems» (2014) και «You want it darker» (2016), τον 14ο της καριέρας του.

Aπέκτησε δύο παιδιά με τη Σούζαν Ελροντ, τον Ανταμ (1972), επίσης μουσικό, και τη Λόρκα (1974), η οποία σκηνοθέτησε πολλά από τα βιντεοκλίπ του πατέρα της. Το 2011 η Λόρκα γέννησε μια κόρη με βιολογικό πατέρα τον τραγουδοποιό Ρούφους Γουεϊνράιτ.