Η ιστορία χωρίς πρόσωπο

Το εξαίρετα γενικευμένο, όσον αφορά το ανθρώπινο δράμα, κείμενο του πεζογράφου Αλέξη Πανσέληνου δεν μπορεί να μη σε κάνει να σκεφτείς, όσον αφορά τη φωτογραφία, δύο τουλάχιστον πράγματα: τα τέσσερα πρόσωπα – το ένα μισοδιακρίνεται– που κοιτάζουν αγέρωχα τους βρετανούς στρατιώτες τους τυφλωμένους από τα χημικά όπλα, ποια άραγε σχέση να είχαν μαζί τους; Αλλά και η τύφλωση των βρετανών στρατιωτών να υπήρξε μόνιμη, να υπήρξε περιστασιακή και για πόσους να ίσχυσε η πρώτη εκδοχή και για πόσους η δεύτερη; Μήπως τελικά ιστορία είναι πως δεν μαθαίνουμε τίποτε για ό,τι πραγματικά συνέβη;

Η πρόσφατη επίσκεψή μου στο Αουσβιτς μου θύμισε οδυνηρά πως η θηριωδία δεν είναι ποτέ τόσο μακριά από τη διαρκή προσπάθεια του ανθρώπου για πιο αποτελεσματικούς τρόπους να διεκπεραιώνει τις υποθέσεις του. Στο γύρισμα του 21ου αιώνα είδαμε το Ιντερνετ, την τηλεόραση, τις δορυφορικές συνδέσεις και άλλα θαύματα της τεχνολογίας να χρησιμοποιούνται επίσης για την αποτελεσματικότερη καταστροφή των εχθρών και των αντιπάλων μας. Ετσι έγινε και στο γύρισμα του 20ού. Τα χημικά αέρια συνέβαλαν στο έργο της καταστροφής ανθρώπου από άνθρωπο, μαζί με ένα πλήθος από άλλα νεότερα όπλα για τα οποία έγιναν ανέξοδοι πειραματισμοί στα πεδία των μαχών της Ευρώπης. Μεσούντος του 20ού αι., η ατομική ενέργεια έκανε ντεμπούτο εξαλείφοντας από προσώπου γης δύο μεγάλες πόλεις στην Ιαπωνία. Σε σύγκριση με τα επιτεύγματα λοιπόν του 21ου, η φρίκη της φωτογραφίας των άγγλων στρατιωτών που περιμένουν να περάσουν από τους γιατρούς, τυφλωμένοι από τα χημικά, μοιάζει σχεδόν γραφική. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία προσθέτει την πατίνα του χρόνου, οι στολές των τραυματιών μοιάζουν με τα ρούχα των εργατών της εποχής. Εμείς μπορούμε να βλέπουμε σε πραγματικό χρόνο τον αποκεφαλισμό ενός δημοσιογράφου ή μιας ομάδας αιχμαλώτων των φανατικών του ISIS παρακολουθώντας ειδήσεις από τον καναπέ μας. Και τα σημερινά παιδιά, μεγαλωμένα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, αρπάνε στην πρώτη ευκαιρία που τους δίνεται ένα όπλο για να καθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με την τάξη που τους κοροϊδεύει ή με τον καθηγητή που τους βαθμολογεί άσχημα ή, πάλι – σε χώρες όπως η δική μας, στις οποίες η οπλοκατοχή δεν είναι τρέχουσα υπόθεση -, μαζεύονται πολλά μαζί και δολοφονούν τον «διαφορετικό» συμμαθητή τους, όταν αισθανθούν ότι η καζούρα και οι παιδικές φάρσες δεν φτάνουν για να εκτονώσουν τα δολοφονικά ένστικτα που εξερεθίζει μέσα τους η καθημερινότητα.

Κάθεσαι μετά και σκέφτεσαι. Επειτα από τόσους φιλοσόφους, ψυχιάτρους, ποιητές και μουσικοσυνθέτες, ζωγράφους και γλύπτες, έπειτα από τόση αύξηση στο γενικό προσδόκιμο ζωής που εξασφαλίζουν οι νέες θεραπείες, τα φάρμακα νέας γενιάς και η εξελιγμένη τεχνολογία της επεμβατικής ιατρικής, τώρα που η Ιστορία του είδους μας είναι στη διάθεσή μας με το πάτημα ενός κουμπιού και τα διδάγματά της έχουν αναλυθεί πάλι και πάλι, τώρα που η τεχνολογία μας διευκολύνει να φροντίσουμε τα είδη υπό εξαφάνιση και να δείξουμε έμπρακτη αλληλεγγύη προς τους βασανισμένους από εμφυλίους, ξηρασίες και φονικές επιδημίες πληθυσμούς του Τρίτου Κόσμου, τώρα που μπορούμε αδελφωμένοι να γιορτάσουμε μαζί με τους ξένους φίλους μας τις τοπικές τους γιορτές μέσω Skype ή των ποικίλων messenger που διαθέτουμε, έπειτα από τόσες και τόσες γενοκτονίες, προσφυγιές, ανταλλαγές πληθυσμών, μεταναστεύσεις, επαναστάσεις, εισβολές, εμφυλίους, σεισμούς και τσουνάμι που έχουν ταλανίσει είτε εμάς είτε τα αδέρφια μας, πώς γίνεται όλο να χειροτερεύει ο άνθρωπος, όλο και να σκληραίνει η ψυχή του και διαρκώς να βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση; Τίποτα δεν διδασκόμαστε;

Η αλήθεια είναι πως τίποτα δεν διδασκόμαστε. Στον μικρόκοσμο της ατομικής βιογραφίας του καθενός θα δούμε να επαναλαμβάνονται τα ίδια λάθη, επίμονα, διαχρονικά, σαν κληρονομημένο DNA, θα διαπιστώσουμε πως η σοφία και η πείρα των μεγαλυτέρων δεν χρησιμεύουν παρά σαν μια άλλη διάσταση των ορίων που μας έβαλαν (ή δεν μας έβαλαν) στα παιδικά μας χρόνια και πως η μόνη πείρα που μπορεί να κερδίσουμε – και αυτήν όχι πάντα – είναι η προσωπική του καθενός, συχνά όταν πια είναι άχρηστη και το κακό έχει γίνει. Πότε φτάνει ένα κράτος στην απόφαση να κηρύξει πόλεμο σε ένα άλλο; Πώς γίνεται, ακόμα και τότε που ήταν εξαρχής γνωστό ότι και ο νικητής ενός πολέμου θα υποστεί τεράστιες ζημιές, θα σκοτωθούν άνθρωποι, θα καταστραφούν πόλεις, θα υποφέρουν άμαχοι, θα κατρακυλήσει η οικονομία του, να μην ανέστειλε ποτέ τη μοιραία απόφαση των πολιτικών γερακιών; Και πόσο η νέα τεχνολογία που επιτρέπει την αναίμακτη για τον επιτιθέμενο από αέρος καταστροφή των εχθρικών στόχων, με τη βοήθεια των δορυφόρων και των πολεμικών drones, εξαλείφει οριστικά και τις τελευταίες επιφυλάξεις που μπορεί να είχε ο άνθρωπος προκειμένου να επιτεθεί και να σκοτώσει;

Είναι τελικά ένα τρελό, αυτοκαταστροφικό ζώο ο άνθρωπος; Ή μήπως ακολουθεί ανήμπορος να αντιδράσει την οικονομία της φύσης που θέλει μέσα από την καταστροφή να προχωρά η ζωή αναγεννώμενη κάθε φορά εξαρχής; Μήπως τα έθνη και οι λαοί προσβάλλονται κατά διαστήματα από πολιτικό καρκίνο που οδηγεί στην εξαφάνισή τους; Στον Α’ Παγκόσμιο που κέρδισε η Συμμαχία Αγγλων και Γάλλων, η Γερμανία εξουθενώθηκε και ταπεινώθηκε τόσο ώστε να φυτευτεί πολύ νωρίς ο σπόρος του ρεβανσισμού που οδήγησε στην επικράτηση των εθνικοσοσιαλιστών του Χίτλερ. Και οι νικήτριες χώρες, κι αυτές διαλύθηκαν ουσιαστικά. Οι υποδομές τους κατέρρευσαν, ο ανδρικός πληθυσμός τους αποδεκατίστηκε και όσοι επέστρεψαν από τα πεδία των μαχών ποτέ δεν συνήλθαν ψυχικά και σωματικά.

Κι εμείς ; Εμείς που δεν διοικούμε στρατεύματα, δεν έχουμε βιομηχανίες όπλων, δεν κλέβουμε στρατιωτικά και βιομηχανικά μυστικά, δεν εφευρίσκουμε όπλα μαζικής καταστροφής ή φούρνους για να κάψουμε τους εκφυλισμένους λαούς που θα μολύνουν τη φύτρα μας, εμείς οι άλλοι καθόμαστε και αγωνιζόμαστε να εξηγήσουμε στον εαυτό μας γιατί και πώς ο άνθρωπος, πλάι σε όλα τα ωραία που φτιάχνει, μπορεί τόσο εύκολα να μεταβληθεί σε θηρίο πιο άγριο από τα θηρία – πιο άγριο και πιο σκληρό γιατί γνωρίζει τι κάνει και ποιες είναι οι συνέπειες των πράξεών του. Εμείς οι άλλοι είμαστε που κλαίμε στις όχθες του Ιορδάνη για την ονειρεμένη Σιών της ανθρώπινης ομόνοιας. Αχρηστοι και αδύναμοι να αλλάξουμε τον κόσμο.