Αχ, αυτή η στίξη!

Ο παλιατζής που περνάει και ξαναπερνάει καθημερινά από τη γειτονιά μου κοντεύει να με κάνει να ξεμάθω τα ελληνικά. Oταν ακούς τρεις και τέσσερις φορές την ημέρα από μεγάφωνο λεξήματα όπως «παλιές γραφείες», «παλιά καρέκλες», «παλιές μπανιάρες», στην αρχή τα μιμείσαι για πλάκα, αλλά με την πολλή επανάληψη μπορεί να σου εγχαραχθούν ζωηρότερα από ό,τι οι σωστοί τύποι, όπως συνέβη με το περίφημο «δεν δικαιούστε διά να ομιλείτε» του μακαρίτη Μένιου Κουτσόγιωργα. Ο εν λόγω παλιατζής βέβαια είναι Τσιγγάνος. Αλλά δεν μπορώ να πιστέψω ότι οι τσιγγάνοι παλιατζήδες είναι ανεξοικείωτοι με βασικές λέξεις της δουλειάς τους. Υποθέτω ότι ο συγκεκριμένος μαγνητοφώνησε ένα κείμενο γραμμένο όπως όπως και ζορίστηκε στο διάβασμά του. Την υπόθεσή μου ενισχύει ο τρόπος που εκφέρει την εισαγωγή τού ποιήματός του: «Oτι έχετε για πέταμα το παίρνω». «Oτι», όχι «ό,τι». Είναι πολύ απίθανο να μιλάει έτσι σε κανονικές συνθήκες. Απλώς ο άνθρωπος γνωρίζει μόνο στοιχειώδη ανάγνωση.  

Το παράδειγμα μπορεί να είναι ακραίο, καθότι αναφέρεται σε Τσιγγάνο, αλλά υπάρχουν πολλοί ελληνόφωνοι, ακόμη και μορφωμένοι, που δυσκολεύονται να αποτυπώσουν στον γραπτό λόγο τον τρόπο που μιλούν ή αυτό που εννοούν. Νομίζω ότι έχουμε εδώ ένα αφανές κατάλοιπο της παλιάς δυσαρμονίας ανάμεσα στη φυσική ομιλία των Ελλήνων (δημοτική, καθομιλουμένη) και τη γραπτή γλώσσα (καθαρεύουσα). Λέω αφανές επειδή συνήθως δεν επηρεάζει τους γραμματικούς τύπους, ενώ στην ορθογραφία αφήνει σχεδόν αδιόρατα σημάδια, που γίνονται αισθητά μόνο στην προφορά (όπως με το «ότι» και το «ό,τι»), συχνότερα όμως όταν παράγουν νοηματικές συγχύσεις. Για παράδειγμα, άλλο το «βόρεια Ελλάδα» και άλλο το «Βόρεια Ελλάδα». Στην πρώτη περίπτωση δηλώνεται ένας γεωγραφικός χώρος χωρίς αυστηρά όρια, ενώ στη δεύτερη μια διοικητική διαίρεση. Το «Ανατολική Γερμανία» σήμαινε κάποτε ένα κράτος, το «ανατολική Γερμανία» περιγράφει σήμερα την ίδια πάνω – κάτω περιοχή, όχι όμως ως κρατικό μόρφωμα ή διοικητική περιφέρεια αλλά ως το ανατολικότερο τμήμα της Ομοσπονδιακής Γερμανίας.

Αλλά οι περισσότερες και σοβαρότερες τέτοιες συγχύσεις έχουν να κάνουν με τη στίξη. Προπαντός με τα κόμματα σε σχέση με δευτερεύουσες προτάσεις. Είναι αλήθεια ότι η γραπτή ελληνική γλώσσα δεν είναι τόσο αυστηρή στην οριοθέτηση των δευτερευουσών προτάσεων με κόμματα όσο π.χ. η γερμανική. Κάνει ωστόσο μια βασική και καίριας σημασίας διάκριση: ανάμεσα στις επιθετικές και τις κατηγορηματικές προτάσεις, ανάμεσα δηλαδή σε εκείνες που αποδίδουν στο ουσιαστικό μια μόνιμη ιδιότητα και εκείνες που είτε εκφράζουν μια παροδική ιδιότητα είτε προσδιορίζουν ένα υποσύνολο του ουσιαστικού, αν πρόκειται για συλλογικό όνομα. Iσως ακούγεται λίγο μπερδεμένο ως διατύπωση, αλλά ο προφορικός λόγος το κάνει απολύτως σαφές. Oταν, για παράδειγμα, λέμε «Οι Eλληνες που πάσχουν από μεσογειακή αναιμία», εκφέρουμε την πρόταση χωρίς παύση (κόμμα) πριν από το «που», εννοώντας μια μερίδα Ελλήνων. Αν όμως γράψουμε «Οι Eλληνες, που πάσχουν από μεσογειακή αναιμία», είναι σαν να λέμε ότι όλοι οι Eλληνες έχουν αυτή την πάθηση.

Βλέπω, λοιπόν, ολοένα συχνότερα σε κείμενα είτε μια κατάχρηση του κόμματος πριν από αναφορικές προτάσεις είτε την πλήρη απουσία του. Σε πολλές περιπτώσεις υποψιάζομαι ότι πρόκειται για μανίες των διορθωτών, που απηχούν έναν υπερλογιοτατισμό ή έναν ψευτοδημοτικισμό, αντίστοιχα. Διαβάζουμε έτσι προτάσεις όπως «Την πρώτη φορά, που κάπνισα τσιγάρο, …» ή, από την άλλη, «Στην Αθήνα που δεν έχει τέτοιες υποδομές η κυκλοφορία είναι…». Aλλοτε, πάλι, η παράλειψη του κόμματος αποδυναμώνει την έμφαση στην κύρια δήλωση μιας πρότασης που ακολουθείται από μια επεξηγηματική δήλωση. Η φράση π.χ. «Το χρειάζομαι, όχι για μένα αλλά για το παιδί μου» δεν έχει ακριβώς το ίδιο νόημα αν διαβαστεί χωρίς κόμμα. Η φυσική ομιλία υποδεικνύει τέτοιες διαφοροποιήσεις. Αυτή θα έπρεπε να ορίζει τους κανόνες της στίξης.