Γαλάζια βραχυκυκλώματα με θέα το Προεδρικό Μέγαρο

Η απόφαση της νέας ηγεσίας της ΝΔ να μην προκρίνει την άμεση εκλογή Προέδρου από τον λαό και να περιοριστεί σε μια λελογισμένη αύξηση των προεδρικών αρμοδιοτήτων μετακινεί ήδη τις τεκτονικές πλάκες στο γαλάζιο υπέδαφος. Οχι μόνο επειδή αναθεωρεί τη θέση που προέβαλλε μέχρι πρότινος, ιδίως κατά την περίοδο της ηγεσίας του Αντώνη Σαμαρά, αλλά κι επειδή στο παρασκήνιο καταγράφεται μια μεταστροφή των καραμανλικών που συντάσσονται πλέον με όσους επιθυμούν κάλπες για τον ανώτατο πολιτειακό άρχοντα. Οι οπαδοί μιας τέτοιας κλίμακας αλλαγής μέσω της συνταγματικής αναθεώρησης δεν είναι λίγοι στη ΝΔ – αντιθέτως, την άμεση εκλογή Προέδρου στηρίζουν κεντρικοί πυλώνες του κόμματος. Οι εκτιμήσεις ότι πίσω από αυτή την κινητικότητα – που τείνει να εγκλωβίσει και την ηγεσία – κρύβονται και προσωπικές φιλοδοξίες δεν είναι αυθαίρετες.

Η παρέμβαση του καραμανλικού συστήματος έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς τις προηγούμενες δεκαετίες ήταν αυτό που ύψωνε αναχώματα στις συζητήσεις για τη μεγάλη αλλαγή. Προασπίζοντας το Σύνταγμα του 1975, ως παρακαταθήκη του Κωνσταντίνου Καραμανλή, όσοι βρίσκονταν κοντά στον ιδρυτή της ΝΔ απέρριπταν κατηγορηματικά κάθε πρόταση για αλλαγή μοντέλου. Στη δεκαετία του ’80 η άμεση εκλογή Προέδρου δεν είχε θέση στη γαλάζια ατζέντα – ο πόλεμος εστιαζόταν στις προεδρικές αρμοδιότητες που είχαν περικοπεί από τον Ανδρέα Παπανδρέου με την αναθεώρηση του 1985. Με την παραίτησή του δε, τον Απρίλιο του ’85, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε περίπου καταγγείλει τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων ως απόπειρα να καταστεί η Προεδρία κενή περιεχομένου, έστω κι αν αυτό δεν είχε σταθεί εμπόδιο για την επιστροφή στο Προεδρικό Μέγαρο το 1990.

Εκείνη την περίοδο, μάλιστα, για πρώτη φορά είχε ανοίξει από τη γαλάζια ηγεσία το ζήτημα της άμεσης εκλογής Προέδρου, καθώς ο Κώστας Μητσοτάκης από το γειτονικό Μέγαρο Μαξίμου διεμήνυε ότι θα ενδιαφερόταν για το ύπατο αξίωμα μόνο εάν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλεγόταν από τον λαό. Το θέμα, 25 χρόνια μετά, παραμένει στο γαλάζιο τραπέζι και εξελίσσεται σε βασική πρόταση από μια σειρά στελεχών πρώτης γραμμής που παρεμβαίνουν στον δημόσιο διάλογο. Κατά την περίοδο της ηγεσίας του Αντώνη Σαμαρά, μάλιστα, απέκτησε τα χαρακτηριστικά επίσημης κομματικής πρότασης.

Προτάσεις και προθέσεις

Για το κλίμα που διαμορφώνεται στο προσκήνιο και το παρασκήνιο μετά το φρένο του Κυριάκου Μητσοτάκη στην άμεση εκλογή, η εξήγηση που δίνει ο Κώστας Τασούλας, γενικός συντονιστής της γαλάζιας ομάδας για τη νέα συνταγματική αναθεώρηση, προφανώς απηχεί και τη θέση της κομματικής ηγεσίας: «Κάποιοι προβάλλουν ως προτάσεις τις προθέσεις τους!» σχολιάζει στις κομματικές συσκέψεις που έχουν ξεκινήσει για τα συνταγματικά, στις οποίες εμφανίζονται με έναν συμβουλευτικό ρόλο και αρκετοί νομικοί και συνταγματολόγοι που κινούνται εκτός του κομματικού πυρήνα – από τον πρώην υπηρεσιακό πρωθυπουργό Παναγιώτη Πικραμμένο έως τον καθηγητή Φίλιππο Σπυρόπουλο. Οσον αφορά την ενεργοποίηση Πικραμμένου, μάλιστα, κομματικές πηγές προεξοφλούν ότι θα έχει συνέχεια, ενώ για τη διαμόρφωση της συνολικής αναθεωρητικής πρότασης της ΝΔ ο Τασούλας έχει συζητήσει και με τον καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου Νίκο Αλιβιζάτο.

Είναι σαφές ότι οι αιχμές Τασούλα στρέφονται προς όσους αναδεικνύουν το θέμα της άμεσης προεδρικής εκλογής και, τουλάχιστον θεωρητικώς, θα μπορούσαν να ενταχθούν σε μια λίστα υποψηφίων που θα διεκδικούσαν μελλοντικά μια μεταπήδηση στην Προεδρία μέσω της λαϊκής ψήφου. Πρόκειται για συζήτηση που βρίσκεται στην αφετηρία και δεν είναι συγκυριακή. Απεναντίας, μπορεί να εξελιχθεί σε κορυφαίο πολιτικό ζήτημα από τη στιγμή που η παρούσα κυβερνητική πλειοψηφία το προσθέσει στην αναθεωρητική ατζέντα και η Βουλή το προωθήσει στην επόμενη Βουλή, είτε με 180 είτε με 151 ψήφους.

  

Η γαλάζια πεντάδα

Από το ευρύτερο γαλάζιο στερέωμα στη συζήτηση εμπλέκονται, άμεσα ή έμμεσα, τουλάχιστον πέντε πρόσωπα: ο νυν Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος, ο κοινοτικός επίτροπος Δημήτρης Αβραμόπουλος, η Ντόρα Μπακογιάννη και, σχεδόν αναγκαστικά, οι πρώην πρωθυπουργοί και πρόεδροι του κόμματος Κώστας Καραμανλής και Αντώνης Σαμαράς. Τα δεδομένα προφανώς δεν είναι για όλους ίδια και η προσέγγισή τους διαφορετική, αλλά με τον έναν ή τον άλλο τρόπο και οι πέντε συνηγορούν προς μια αλλαγή του συνταγματικού πλαισίου εκλογής – που δεν προκρίνει ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

Σε μια παγίωση της Προεδρίας δύο θητειών (ακολουθώντας την Προεδρία Κωστή Στεφανόπουλου και Κάρολου Παπούλια), ο Προκόπης Παυλόπουλος είναι μάλλον φυσιολογικό να θεωρεί ότι έχει τον πρώτο λόγο. Την άνοιξη του 2020 θα μπορούσε για πρώτη φορά να εφαρμοστεί ένα νέο μοντέλο εκλογής – και μια νέα στήριξη Παυλόπουλου από ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ δεν θα αποτελούσε έκπληξη, ακόμη κι αν η τελική απόφαση περνούσε από τη λαϊκή κάλπη. Η πρόταση, μάλιστα, που είχε υιοθετήσει ο Παυλόπουλος τον Δεκέμβριο του 2014, ως επικεφαλής της αναθεωρητικής επιτροπής της ΝΔ, θα μπορούσε να κλείσει το θέμα νωρίτερα από τη Βουλή. Εκείνη η πρόταση έριχνε το βάρος στην αποσύνδεση της αδυναμίας εκλογής Προέδρου από τη διάλυση της Βουλής – και η άμεση εκλογή προέκυπτε μέσα από αυτήν τη στόχευση. Τα κόμματα θα προτείνουν υποψηφίους, η διαδικασία εκλογής θα περνά κατ’ αρχάς μέσα από τη Βουλή και εάν οι τρεις κοινοβουλευτικές ψηφοφορίες οδηγούνται σε αδιέξοδο, τότε οι συγκεκριμένοι και μόνο υποψήφιοι θα τίθενται στη λαϊκή κρίση, με τη Βουλή να συνεχίζει τη θητεία της. Ενα πρόβλημα για τον Παυλόπουλο είναι ότι τη δεύτερη υποψηφιότητά του θα πρέπει να συνυπογράψει από τη ΝΔ ο Κυριάκος Μητσοτάκης.   

Την πρόταση αυτή, πάντως, υιοθετεί και ο Αντώνης Σαμαράς – τουλάχιστον δεν φαίνεται να έχει μεταβάλει τη θέση του, αφού αυτό το σχέδιο εκλογής αποτελεί την τελευταία πρόταση της δικής του ηγεσίας. Πληροφορίες, εξάλλου, αναφέρουν ότι για μια συνταγματική αλλαγή σε αυτό το πλαίσιο δεν υπάρχουν αντιρρήσεις ούτε από την πλευρά του Κώστα Καραμανλή. Η προσέγγιση του θέματος από τους δύο πρώην πρωθυπουργούς προφανώς επιτρέπει να ανθήσουν σενάρια περί του σχεδιασμού μιας δικής τους επιστροφής, με επόμενο και καταληκτικό σταθμό την Προεδρία της Δημοκρατίας. Με μια στροφή των καραμανλικών υπέρ της άμεσης εκλογής θα μπορούσε να συνδεθεί μια σειρά από δημόσιες παρεμβάσεις στελεχών, από τον Γιάννη Πλακιωτάκη έως τον Απόστολο Τζιτζικώστα.

Ενα τουιτάρισμα («Χρειαζόμαστε τη συνταγματική αναθεώρηση. Εχω ταχθεί υπέρ της εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας από τον λαό») ήταν αρκετό για να εισβάλει και η Ντόρα Μπακογιάννη στο ίδιο κάδρο, προκαλώντας ταυτόχρονα σύγχυση και για την αποστασιοποίηση από τη νέα θέση της κομματικής ηγεσίας. Η Μπακογιάννη θα μπορούσε να διεκδικήσει τη γυναικεία πρωτιά στο ύπατο πολιτειακό αξίωμα και δεν έχει πρόβλημα να απευθυνθεί στον λαό για την επιλογή, ακόμη και σε μια απευθείας εκλογή που θα ακολουθεί το πρότυπο μιας Προεδρικής Δημοκρατίας. Στην περίπτωσή της, ωστόσο, είναι σαφές ότι οποιοσδήποτε σχεδιασμός εξαρτάται απόλυτα από τη θέση του Κυριάκου εκείνη την περίοδο. Με τον αδελφό στο Μέγαρο Μαξίμου είναι μάλλον απίθανη μια υποψηφιότητα της Ντόρας για το Προεδρικό.

Στην περίπτωση του Δημήτρη Αβραμόπουλου τα πράγματα δείχνουν λιγότερο σύνθετα. Το φθινόπωρο του 2019 ο κοινοτικός επίτροπος επιστρέφει από τις Βρυξέλλες και η Προεδρία της Δημοκρατίας θα είναι η πρώτη ανοικτή θέση, εάν επιθυμεί να ανοίξει έναν νέο κύκλο στην πολιτική διαδρομή του. Η άμεση προεδρική εκλογή υπήρξε κεντρικό σημείο της δικής του εισήγησης ως επικεφαλής της γαλάζιας αναθεωρητικής ομάδας το 2012-13, ενώ κομματικά στελέχη θεωρούν ότι σε μια ανοικτή διαδικασία εκλογής δεν θα είχε πρόβλημα να κινηθεί αυτόνομα, χωρίς να περιμένει επίσημη στήριξη από τη ΝΔ, προβάλλοντας μια υπερκομματική εικόνα. Ενα μήνυμά του ότι η άμεση προεδρική εκλογή είναι περίπου μια επιβεβλημένη αλλαγή μέσω της νέας αναθεώρησης φρόντισε, μάλιστα, να καταγραφεί με έντονο τρόπο τις προηγούμενες ημέρες: «Παραμένω συνεπής περισσότερο από ποτέ. Η κρισιμότητα των περιστάσεων απαιτεί ισχυρό πολιτειακό παράγοντα που να εκλέγεται απευθείας από τον λαό, με αυξημένες αρμοδιότητες κατ’ ελάχιστον αυτές του Συντάγματος του 1975».

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η αντίσταση του Κυριάκου Μητσοτάκη στις προτάσεις υπέρ της άμεσης προεδρικής εκλογής προκαλεί ερωτήματα. Η θέση του προέδρου της ΝΔ για αυξημένες αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας, αποσύνδεση της αδυναμίας εκλογής από τη διάλυση της Βουλής, αλλά χωρίς αλλαγή στον τρόπο εκλογής, θα μπορούσε να αποσκοπεί σε μια δοκιμή των γαλάζιων συστημάτων. Οπως τονίζουν ωστόσο στενοί συνεργάτες του, ο Κυριάκος θεωρεί διχαστικές για το πολιτικό σύστημα και την κοινωνία τις κάλπες για την εκλογή Προέδρου, ενώ προεξοφλεί ότι μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγήσει σε δύο πόλους εξουσίας με αρνητικές συνέπειες. Συνεπώς, οι αντιστάσεις Μητσοτάκη δεν θα καμφθούν εύκολα.