Δημοψήφισμα διά πάσαν νόσον

Εχει γίνει κάτι σαν την πανάκεια για όλα τα κακά της δημοκρατίας στην Ευρώπη. Και για όλο το πολιτικό φάσμα: από την Αριστερά ώς τη Δεξιά, το δημοψήφισμα είναι το σύνθημα που βγαίνει από τα χείλη όλων. Γιατί δεν είναι πια μόνο οι «αμεσοδημοκρατικοί» Ελβετοί που καταφεύγουν στις υπηρεσίες του – η τελευταία φορά ήταν πριν από δύο εβδομάδες για τη θεσμοθέτηση του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος. Είναι οι Βρετανοί που την επόμενη εβδομάδα θα ψηφίσουν για την παραμονή ή μη της χώρας τους στην Ευρωπαϊκή Ενωση, αλλά και οι Ιταλοί που τον ερχόμενο Οκτώβριο θα ψηφίσουν για τη συνταγματική αναθεώρηση. Το δημοψήφισμα στη Βρετανία είναι το πρώτο από το 1975, όταν οι Βρετανοί είχαν ψηφίσει και πάλι για την σχέση τους με την ΕΕ. Στην Ιταλία τουλάχιστον ένα δημοψήφισμα έχει γράψει το δικό του κεφάλαιο στην πολιτική ιστορία της χώρας: ήταν αυτό για την αναγνώριση του διαζυγίου με το οποίο το «διαζύγιο α λα ιταλικά» αποτέλεσε οριστικά παρελθόν.

Ο ΒΟΝΑΠΑΡΤΙΣΜΟΣ. Και στη Γαλλία; Το δημοψήφισμα – γράφει η «Μοντ» – ήταν δομικό στοιχείο της κουλτούρας της Δεξιάς καθώς ο βοναπαρτισμός γνώρισε μια νέα άνθηση από τον πρόεδρο Ντε Γκολ. Σήμερα, όμως, έχει κατακτήσει όλους τους πολιτικούς χώρους. Αν και παραμένει δημοφιλές μόνο στη θεωρία αφού ούτε ο σημερινός πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ ούτε ο προκάτοχός του Νικολά Σαρκοζί είχαν διοργανώσει κάποιο δημοψήφισμα. Στο τραπέζι, ωστόσο, πέφτουν όλο και περισσότερα θέματα – από τη μετανάστευση και τη διοικητική οργάνωση της Γαλλίας έως την εργασιακή μεταρρύθμιση και την επαναφορά της θανατικής ποινής. Το θέμα ασφαλώς αλλάζει ανάλογα με την ατζέντα και την ιδεολογία κάθε κόμματος. Η Αριστερά, για παράδειγμα, ζήτησε τη διενέργεια δημοψηφίσματος για την εργασιακή μεταρρύθμιση που πρότεινε η κυβέρνηση Ολάντ και προκάλεσε ένα κύμα διαδηλώσεων που δεν έχει κοπάσει ακόμη. «Οταν υπάρχει εμπλοκή είναι πάντα καλύτερα να μιλάει η δημοκρατία και όχι η βία» ήταν το επιχείρημα του Αρνό Μοντμπούρ, πρώην υπουργού Οικονομίας του Ολάντ και αντάρτη του Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Την ιδέα στήριξε και ο Ζαν-Λικ Μελανσόν, ηγέτης του Μετώπου της Αριστεράς και υποψήφιος πρόεδρος της Δημοκρατίας. Ο Μελανσόν, ωστόσο, δεν σταματά εκεί. Στο πρόγραμμά του αναφέρει ότι εάν εκλεγεί πρόεδρος θα τεθούν σε δημοψήφισμα όλα τα μεγάλα θέματα της πενταετίας – από την πυρηνική ενέργεια έως τις ευρωπαϊκές συνθήκες. Είναι κάτι στο οποίο θα συμφωνούσε ασμένως και το Εθνικό Μέτωπο. Η γαλλική Ακροδεξιά όμως θέλει να δει και άλλα θέματα να λύνονται στις κάλπες: για τον γάμο των ομοφύλων, την ευθανασία ή τη θανατική ποινή πρέπει να αποφασίσει ο κυρίαρχος λαός. «Εάν είχαμε κάνει δημοψήφισμα για τον γάμο των ομοφύλων θα είχαμε αποφύγει την κρίση που ξέσπασε τότε» δήλωσε στη γαλλική εφημερίδα ο Φλοριάν Φιλιπό, αντιπρόεδρος του Εθνικού Μετώπου.

ΚΟΛΑΚΕΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ. «Εχει δοθεί μια θεολογική διάσταση στο δημοψήφισμα» σχολιάζει ο Ντομινίκ Ρουσό, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Παρί – Ι. «”Vox populi, vox dei”, ο λαός έχει πάντα δίκιο» προσθέτει ο ίδιος. Αυτό το είδος κολακείας της κοινής γνώμης είναι που κάνει όλους τους υποψήφιους προέδρους να υπόσχονται δημοψηφίσματα. Αυτό που δεν έκανε για παράδειγμα ο Νικολά Σαρκοζί ως πρόεδρος την πενταετία 2007-2012, υπόσχεται ότι θα το κάνει εάν κερδίσει μια δεύτερη θητεία στο Μέγαρο των Ηλυσίων το 2017. «Πρέπει να αποκαταστήσουμε την αντιπροσωπευτικότητα. Θα πρέπει να προστρέχουμε σε δημοψήφισμα κάθε φορά που είναι απαραίτητο για να εμβαπτίζουμε στην κάλπη τη νομιμότητα της εξουσίας» είχε πει ο Σαρκόζι σε ομιλία του πριν από μία εβδομάδα. Δημοψηφίσματα υπόσχονται και άλλοι υποψήφιοι της Δεξιάς. Ο Φρανσουά Φιγιόν, για παράδειγμα, θέλει τέσσερα – το ένα από αυτά είναι για να μπει πλαφόν στον αριθμό των μεταναστών που θα δέχεται η Γαλλία.

Ο Μελανσόν, πάλι, έθεσε το ζήτημα σε ένα διαφορετικό επίπεδο: «Από τη δικτατορία των δημοσκοπήσεων είναι προτιμότερη η δικτατορία των δημοψηφισμάτων». Η χρήση τους κατά την άποψη του ηγέτη της γαλλικής ριζοσπαστικής Αριστεράς θα πρέπει να επεκταθεί ακόμη και στην ανάκληση των βουλευτών από το αξίωμά τους. Το συμπέρασμα είναι ότι οι ιδέες δεν λείπουν. Για τα δημοψηφίσματα, ωστόσο, ισχύει ό,τι και για τις παραιτήσεις: καμιά φορά γίνονται αποδεκτά. Το έζησε πέρυσι με το Οχι που έγινε Ναι ο Αλέξης Τσίπρας. Και είναι πιθανό να το ζήσει σε μερικές ημέρες και ο Ντέιβιντ Κάμερον.