[Ευρωπαϊκό όνειρο] «Ναι» ή «όχι»

Πολύς λόγος γίνεται αυτές τις ημέρες για τα δημοψηφίσματα με αφορμή αυτό για την παραμονή ή έξοδο της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ενωση αλλά και το ενδεχόμενο διεξαγωγής ενός ακόμη για την αναθεώρηση του Συντάγματος. Η ευρωπαϊκή εμπειρία των δημοψηφισμάτων προσφέρει πολλαπλά μαθήματα, αποτρεπτικά και ενθαρρυντικά, για το πότε, πώς και με ποιον τρόπο μπορεί ή πρέπει να διεξάγονται. Πρώτα απ’ όλα, το θέμα πάνω στο οποίο διεξάγεται ένα δημοψήφισμα θα πρέπει να είναι επιδεκτικό της μονολεκτικής απάντησης «ναι» ή «όχι». Το ερώτημα δηλαδή που τίθεται θα πρέπει να μπορεί όντως να συνοψιστεί μονολεκτικά. Ετσι ερωτήματα όπως «ποια μορφή πολιτεύματος θέλετε: προεδρευομένη δημοκρατία ή βασιλεία;» ή «θέλετε την παραμονή ή έξοδο της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ενωση;» μπορούν να απαντηθούν με ένα «ναι» ή ένα «όχι». Είναι σαφή, καθαρά και κατανοητά από τον μέσο πολίτη. Δεν χρειάζεται να καταφύγει στην ανάγνωση εκατοντάδων σελίδων για να σχηματίσει γνώμη, όπως π.χ. στις περιπτώσεις που τίθεται για έγκριση μια Συνθήκη (όπως οι Συνθήκες του Μάαστριχτ ή της Λισαβόνας) ή ένα συνταγματικό κείμενο (όπως έγινε με το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα). Στις περιπτώσεις αυτές είναι δύσκολο για οποιονδήποτε πολίτη να καταλάβει σε βάθος το ζήτημα που τίθεται και επομένως απαντά σε ένα εντελώς διαφορετικό ερώτημα (εάν υποστηρίζει ή όχι την κυβέρνηση ή οτιδήποτε άλλο). Πολύ περισσότερο βέβαια εάν το τιθέμενο ερώτημα είναι τεχνικά τόσο περίπλοκο και εν μέρει διατυπωμένο σε ξένη γλώσσα όπως έγινε με το περυσινό δημοψήφισμα για το πρόγραμμα διάσωσης. Και βεβαίως η διατύπωση του ερωτήματος θα πρέπει να αποφεύγει να θέτει ενοχοποιητικά διλήμματα του τύπου «έχετε σταματήσει να δέρνετε τη γυναίκα σας;», στο οποίο είτε απαντήσετε «ναι» είτε «όχι» είστε ένοχος.

Μια άλλη βασική προϋπόθεση για ένα έντιμο δημοψήφισμα είναι να υπάρχει επαρκής χρόνος μεταξύ αναγγελίας του και διεξαγωγής του. Δεν μπορεί να αναγγέλλεται μια Παρασκευή και να διεξάγεται την επόμενη Κυριακή. Σ’ όλες τις ευρωπαϊκές χώρες μεσολαβεί τουλάχιστον ένα εξάμηνο μεταξύ της επίσημης αναγγελίας του δημοψηφίσματος και της διεξαγωγής του (ενώ κατά κανόνα έχει προαναγγελθεί τουλάχιστον χρόνια πριν, όπως στη Βρετανία). Ετσι ο πολίτης έχει τον απαιτούμενο χρόνο στη διάθεσή του για να πληροφορηθεί, να ακούσει εναλλακτικές απόψεις, να διαμορφώσει γνώμη ώστε να λάβει στο μέτρο του δυνατού ορθολογική θέση. Εάν δεν πληρούνται αυτές και κάποιες άλλες προϋποθέσεις τότε το δημοψήφισμα ως μορφή άμεσης δημοκρατίας καθίσταται πράξη – παρωδία που τόσο η Ελλάδα όσο και η Ευρώπη έχουν πικρή εμπειρία, εις βάρος τελικά της δημοκρατίας…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών