Σε ποια πόλη γεννήθηκε το γκραφίτι; (Αν απαντήσατε Αθήνα, είναι λάθος)

      Ενας συρμός μετρό, παρόμοιος με της Νέας Υόρκης, εισέρχεται σε μια πόλη που αχνοφαίνεται με τους ουρανοξύστες της και γεμίζει τον τοίχο της Νομικής Σχολής της Θεσσαλονίκης. Αντίθετα, οι μορφές των μαύρων ψηλών κτιρίων και των αντικατοπτρισμών τους περικυκλώνουν τον τοίχο του Λυκείου Συκεών, μακριά από το περίεργο πτηνό με χέρια ανθρώπου, μια νεκροκεφαλή και μια μεγάλη καδένα να κρέμεται από το κεφάλι του σε περίφραξη στην Τριανδρία. Ολες οι εικόνες περιλαμβάνονται στις 160 σελίδες του βιβλίου «Η ιστορία του γκραφίτι στην Ελλάδα, 1984-1994» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Futura. Επί της ουσίας, πρόκειται για μια ανθολογία που καταγράφει την πορεία αυτής της τέχνης τις δύο πρώτες δεκαετίες που ακολούθησαν από την εμφάνισή της, στις αρχές του 1980, στη χώρα μας μέσα από τις μαρτυρίες των πιο σημαντικών δημιουργών της εποχής. «Το βιβλίο περιλαμβάνει φωτογραφίες από γκραφίτι, συνεντεύξεις, κείμενα και ντοκουμέντα από την αρχή του γκραφίτι στην Ελλάδα» αναφέρει στα «Πρόσωπα» ο Χαρίτωνας Τσαμαντάκης, ιθύνων νους του πρότζεκτ.

      Ο ίδιος είχε την ιδέα για την κυκλοφορία του βιβλίου στα τέλη της δεκαετίας του 2000, όταν ύστερα από χρόνια ενδιαφέροντος για την αστική αυτή μορφή έκφρασης, αποφάσισε να οργανώσει το πλούσιο αρχείο. «Από μικρός είχα ξεκινήσει να φωτογραφίζω γκραφίτι και είχα φτιάξει ήδη μια μεγάλη συλλογή από τους αγαπημένους μου writers των 90s. Πήγαινα παντού με μια φωτογραφική μηχανή κι έβγαζα γκραφίτι, συνθήματα και πολλά άλλα. Το 2009 αποφάσισα να κάτσω, να ψάξω, να ξεθάψω, να βρω παλιούς και να κάτσουμε να φτιάξουμε ένα βιβλίο για την ιστορία του γκραφίτι στην Ελλάδα. Ενιωσα ότι έπρεπε και οι νεότερες γενιές να μάθουν τι έγινε, πότε και ποιοι το έκαναν» τονίζει.

      Ετσι ξεκίνησε μια δύσκολη διαδικασία που διήρκεσε 7 χρόνια προκειμένου να καταφέρει να βγει το έργο του στα ράφια των βιβλιοπωλείων. «Αγόρασα σκάνερ και σκληρό δίσκο. Δανειζόμουν φωτογραφίες, τις σκάναρα και σιγά σιγά έφτιαχνα φακέλους με κατηγορίες, χρονολογίες κ.λπ. Σκανάρισα πάνω από 15.000 φωτογραφίες σε διάστημα ενός χρόνου, υλικό που ξεθάφτηκε από writers από όλη την Ελλάδα» δηλώνει ως προς τον τρόπο δουλειάς του. Παρ’ όλα αυτά, τα πράγματα δεν πήγαν όπως ακριβώς τα είχε σχεδιάσει. «Το αρχικό πλάνο ήταν να εκδοθεί ένας μεγάλος τόμος 800 σελίδων που θα περιείχε όλη την έρευνα από την αρχή του 1984 μέχρι και το 1999. Δυστυχώς ένας τέτοιος τόμος ήταν αδύνατον να εκδοθεί από οικονομικής πλευράς καθώς το κόστος ήταν απαγορευτικό. Ετσι αποφασίσαμε να χωρίσουμε την έρευνά μας σε 4 μικρότερους τόμους» παραδέχεται.

      ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΕΛΛΑΔΑ. Το πρώτο κομμάτι της τετραλογίας, λοιπόν, βγήκε στην αγορά τον περασμένο Απρίλιο και περιγράφει σε ελληνικά και αγγλικά τα πρώτα ίχνη του γκραφίτι στην Ελλάδα τη δεκαετία 1984-1994, με τον Τσαμαντάκη να έχει την έρευνα της έκδοσης και τον Ορέστη Πάγκαλο την επιμέλεια και εισαγωγή του έργου. Γιατί όμως η αφήγηση έχει αφετηρία το 1984; «Γιατί τα πρώτα γκραφίτι εδώ έγιναν τότε» επισημαίνει ο Χαρίτωνας, που πια ανήκει στην old school γενιά δημιουργών. Και μολονότι κάποιος θα περίμενε τα ηνία στην υιοθέτηση αυτής της καινούργιας τέχνης να ανήκουν στην πρωτεύουσα, στην πραγματικότητα το γκραφίτι αναπτύχθηκε σε πόλεις της Βόρειας Ελλάδας. «Πέρα από την Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Δράμα, η Καβάλα και η Κομοτηνή είναι από τις περιοχές όπου πρωτοεμφανίστηκε μαζί με το breakdance» επισημαίνει ο Τουίγιο, όπως είναι το tag του Τσαμαντάκη στον χώρο, και συνεχίζει: «Το γκραφίτι ήταν πιο σημαντικό στις μεγαλουπόλεις παρά στην περιφέρεια, πράγμα που συμβαίνει και στις μέρες μας».

      Μέχρι όμως να φτάσει να αναπτύσσεται στις συγκεκριμένες περιοχές, είχε μεσολαβήσει η δράση λίγων ομάδων που ουσιαστικά εισήγαγαν τα σχέδια σε τοίχους μιμούμενοι τις τάσεις που επικρατούσαν στο εξωτερικό. «Το γκραφίτι ήρθε στην Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του 1980 από ανθρώπους που χόρευαν breakdance. Κάποιοι από αυτούς θέλησαν να κάνουν και γκραφίτι αντιγράφοντας τους αντίστοιχους breakers της Αμερικής. Κάποιοι μάλιστα είχαν την τύχη να πάρουν στα χέρια τους βινύλια, κασέτες με ταινίες breakdance κι έκαναν γκραφίτι επηρεασμένοι από αυτά» υποστηρίζει ο Χαρίτωνας, που καταπιάστηκε με το είδος το 1999 και έκτοτε δεν σταμάτησε να το εξασκεί, καταλήγοντας να το κάνει τρόπο ζωής του.

      

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΠΑΜ. Τα χρόνια που ακολούθησαν, η νέα αυτή τέχνη άρχισε να γίνεται ολοένα και πιο δημοφιλής, αγγίζοντας διαφορετικούς ανθρώπους που τη  μετεξέλιξαν, δίνοντάς της περισσότερα καλλιτεχνικά στοιχεία σε σχέση με τις πρώιμες επιγραφές. «Από γκραφίτι σε γκραφίτι και από γενιά σε γενιά η τέχνη αυτή εξελίσσεται. Και από μια απλή γραμματοσειρά έφτασαν να είναι πολύχρωμες τοιχογραφίες που στις μέρες μας αποτελούν δωρεάν γκαλερί για όλους» λέει ο Τσαμαντάκης. Χρονιά – σταθμός, ωστόσο, στην επέκτασή του στη χώρα ήταν το 1995. Γι’ αυτό και ο δεύτερος τόμος του βιβλίου, που αναμένεται να κυκλοφορήσει πριν από τα Χριστούγεννα, θα είναι αποκλειστικά αφιερωμένος στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. «Τότε έγινε το μεγάλο μπαμ σε όλη τη χώρα και πραγματοποιήθηκαν τα πρώτα μίτινγκ και φεστιβάλ» προσθέτει.

      Τον δικό τους ρόλο στην εξάπλωση του γκραφίτι έπαιξαν και οι Terror X Crew, το πρώτο ελληνικό χιπ – χοπ συγκρότημα που όχι μόνο αναφέρεται από σκηνής στο είδος με στίχους όπως «Φίφτι φίφτι, ραπ και γκραφίτι», αλλά βάφει και τους τοίχους με μεγάλα σχέδια. Χωρίς απαραίτητα να στηρίζονται σε κάποιο συγκεκριμένο ιδεολογικό υπόβαθρο – «όπως και οι υπόλοιπες τέχνες εξάλλου» θεωρεί ο έμπειρος πια γκραφιτάς. Τη δεκαετία του 2000, οι νέες ομάδες που σχηματίζονται μπολιάζουν τις τοιχογραφίες τους με στοιχεία από την αμερικανική χιπ – χοπ κουλτούρα, αλλά μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας η πρωτεύουσα μετεξελίσσεται σ’ έναν υπαίθριο καμβά.

       «Η τέχνη του γκραφίτι έγινε αποδεκτή από το ευρύτερο κοινό καθώς μπήκε στην τηλεόραση, στα νέα περιοδικά, στις γκαλερί, σε κάθε είδους μαγαζί. Ολοένα και περισσότεροι νέοι χρησιμοποιούν αυτό το εργαλείο για δικό τους σκοπό και όφελος. Αλλοι το διατηρούν ακόμα ως το αγαπημένο τους χόμπι. Αλλοι για να διαφημιστούν ως γκαλερίστες στο μέλλον κι άλλοι για να το κάνουν καθαρά επαγγελματικά» τονίζει ο Τσαμαντάκης. Στην εποχή της οικονομικής κρίσης, οι ζωγραφιές στους τοίχους αποκτούν περισσότερο νόημα και κατακλύζουν πια τις γειτονιές της Αθήνας, η οποία βαφτίζεται «Μέκκα του street art» από τη βρετανική εφημερίδα «Γκάρντιαν», ενώ οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» παρατηρούν ότι «ένα γκραφίτι στην Αθήνα ισούται με χίλιες λέξεις δυσφορίας». «Οπως και να έχει σήμερα, το γκραφίτι το συναντά κανείς παντού. Ατόφιο σε μια υπόγεια διάβαση ή στημένο στη βιτρίνα ενός μαγαζιού και γεμάτο αδρεναλίνη πάνω σ’ ένα τρένο ή αποστειρωμένο σε πολιτιστικά κέντρα και γκαλερί. Ολες του οι μορφές είναι εξίσου ενδιαφέρουσες και αποτελούν πηγή συζητήσεων που ευτυχώς για μας δεν τελειώνουν ποτέ» καταλήγει ο δημιουργός.

Info: «Η ιστορία του γκραφίτι στην Ελλάδα, 1984–1994», εκδ. Futura