Οι έλληνες εβραίοι, οι περιουσίες και οι μύθοι

Απρίλιος του 1941. Οι Γερμανοί μπαίνουν στη Θεσσαλονίκη. Σύντομα απαγορεύουν την είσοδο των Εβραίων σε καφενεία ή ζαχαροπλαστεία, επιτάσσουν το νοσοκομείο και πολλά σπίτια τους, κατάσχουν τα ραδιόφωνά τους ή λεηλατούν τα γραφεία της Κοινότητας και τις βιβλιοθήκες τους. Το καθεστώς τρόμου συνεχίζεται για έναν χρόνο, μέχρι που τον επόμενο Ιούλιο οι κατοχικές Αρχές διατάζουν τους άνδρες να συγκεντρωθούν στην Πλατεία Ελευθερίας: αφού τους υποβάλουν σε κάμποσα μαρτύρια και εξευτελισμούς, τους καταγράφουν και ξεχωρίζουν όσους πρόκειται να καταλήξουν στα καταναγκαστικά έργα. Τον Δεκέμβριο, το πεντακοσίων ετών εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης – εκεί όπου σήμερα βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου – απαλλοτριώνεται και ξηλώνεται. Η Κοινότητα έχει καταβάλει στους Ναζί περίπου 2,5 δισ. δραχμές για την ελευθερία της, μάταια όμως. Από τις  ακμάζουσες επιχειρήσεις απομακρύνονται από τους ιδιοκτήτες τους και στις αρχές του ’43, πια, μπαίνει μπρος ο μηχανισμός για τον οριστικό εκτοπισμό. Τον Μάρτιο αναχωρεί ο πρώτος συρμός με κατεύθυνση το Αουσβιτς – Μπίρκεναου. Τον ίδιο μήνα δημιουργείται η Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικής Περιουσίας. Στο στόχαστρό της μπαίνουν από ζώα μέχρι μαγειρικά σκεύη.

Θα χρειάζονταν αρκετές δεκαετίες, με πολύ πόνο και αποσιώπηση, ώστε τα κοινωνικά, οικονομικά ή και νομικά ζητήματα που προέκυψαν να τεθούν κάτω από το μικροσκόπιο νέων και ανεξάρτητων ερευνητών. Να παρουσιαστούν ακόμα καλύτερα, σε μια ημερίδα υπό τον τίτλο «Νέες προσεγγίσεις για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων στην Ελλάδα», με τις εισηγήσεις της να μοιάζουν σαν να μην αφήνουν γωνία ανεξερεύνητη: ενδεικτικά, στο πλαίσιό της, ο Βασίλης Μανουσάκης θα παρουσιάσει το πλαίσιο εκμετάλλευσης των εβραϊκών περιουσιών σε Ευρώπη και Ελλάδα με σκοπό την επίλυση δημοσιονομικών προβλημάτων ή τον ατομικό πλουτισμό, ενώ η Μαρία Καβάλα και ο Κωστής Κορνέτης θα αναδείξουν τη συμμετοχή του ελληνικού κρατικού μηχανισμού μέσα από έμμισθες διαδικασίες. Ο Ιωσήφ Βαένα θα επιχειρήσει μια κατάδυση στην αποκαλυπτική μικροϊστορία του πολυελαίου μιας θεσσαλονικιώτικης συναγωγής και η Αλεξάνδρα Πατρικίου θα καταπιαστεί με τη σημασία του ζητήματος των περιουσιών στον ελληνικό εβραϊκό Τύπο. Η Χάρη Δελλοπούλου θα αναρωτηθεί για τη στάση του ελληνικού Δημοσίου στο θέμα της κατάσχεσης μελετώντας ορισμένες δικαστικές υποθέσεις, τη στιγμή που ο Ευάγγελος Χεκίμογλου θα ψηλαφίσει τη θέση του παλιού εβραϊκού νεκροταφείου στην ελληνική έννομη τάξη.

ΟΙ ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΙΣ. Υπεύθυνη για τη διοργάνωση ως υπότροφος του Κέντρου Ερευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, η Αννα-Μαρία Δρουμπούκη θα ασχοληθεί με τις γερμανικές αποζημιώσεις για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων. Μιλώντας στα «Πρόσωπα», εξηγεί ότι το θέμα περιπλέκεται από μερικές παρεξηγήσεις: το επιχείρημα ότι μόνο οι Εβραίοι της Ελλάδας αποζημιώθηκαν από τη Γερμανία («επιχείρημα που αναπαράγεται μέχρι πρόσφατα, δείτε π.χ. τις πρόσφατες δηλώσεις του Χάιντς Ρίχτερ» λέει) αποτελεί πάγιο μύθο. Στην πραγματικότητα η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, με τις τρομακτικές απώλειες, αφού από τις 46.091 επέστρεψαν μόνο 1.950, συνέταξε σχετικές αναφορές στη γερμανική κυβέρνηση από πολύ νωρίς. Τόσο αυτό όμως όσο και παρόμοια αιτήματα παρέμειναν στα συρτάρια του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών ώς το 1964, «ενώ και αργότερα η κατάσταση δεν άλλαξε, με ευθύνες και της ελληνικής κυβέρνησης». Γενικά η υποδοχή που επιφύλαξε η Ελλάδα σε όσους επέστρεψαν από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης δεν χαρακτηρίζεται δα και θερμή. «Η μεταπολεμική Ευρώπη ήταν ένα επιβλητικό οικοδόμημα», επισημαίνει, «χτισμένο σε ένα παρελθόν για το οποίο δεν μιλούσε κανείς. Το ίδιο συνέβη και στην Ελλάδα, που μάλιστα επέτρεψε την έξοδο προς την Παλαιστίνη για όσους το επιθυμούσαν, με αντάλλαγμα την παραίτηση από την ελληνική ιθαγένεια».

Ο Ιάσονας Χανδρινός θα μιλήσει για τη διαχείριση των εβραϊκών περιουσιών υπό το πρίσμα των ελληνογερμανικών εμπορικών συναλλαγών, μέσα από τεκμήρια της DEGRIGES, της εταιρείας που λειτουργούσε ως εγγυητής των τελευταίων. Η εταιρεία μέσα σε έναν μήνα από τους εκτοπισμούς των Εβραίων δέχτηκε 15.000 αιτήσεις για διαχείριση των ακέφαλων πια επιχειρήσεών τους: «Οι έλληνες μεσεγγυούχοι μάλιστα δεν ενδιαφέρονταν για άδεια καταστήματα, αφού υπήρχαν και τραπεζικοί λογαριασμοί, εμπορεύματα ή κινητή περιουσία που τους κινητοποιούσαν». Οι Γερμανοί αντιλήφθηκαν την τάση (η DEGRIGES επισήμανε σαφώς τον κίνδυνο πλουτισμού εις βάρος των Εβραίων, αν και όχι ακριβώς από πονοψυχία), αναζήτησαν οικονομοτεχνικούς τρόπους ελέγχου, το πράγμα όμως είχε πάρει διαστάσεις με την κάλυψη και του ελληνικού κράτους. Τελικά, και παρά την κυρίαρχη εικόνα μιας λεηλασίας από συγκεκριμένα άτομα, από τον διοικητή Μαξ Μέρτεν ή τους δωσίλογους, επρόκειτο για ολόκληρο κοινωνικό φαινόμενο, που ενέπλεξε Αρχές και οικονομικά συμφέροντα της πόλης. «Στην περίπτωση των περιουσιών», καταλήγει ο ιστορικός, «η ναζιστική πολιτική έδειξε τον εκμεταλλευτικό της χαρακτήρα, ο οποίος όμως κούμπωσε με την ελληνική απληστία».

Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΟΝΟΜΑΤΩΝ. Η αδιανόητη ίσως παραμονή τέτοιων πληροφοριών στο σκοτάδι, ενώ στο μεταξύ στη Θεσσαλονίκη φτιάχνονταν περιουσίες, μπορεί να εξηγείται εν μέρει από την έλλειψη τεκμηριωτικού υλικού, «κάτι για το οποίο δύσκολα πείθεται κανείς ότι δεν γίνεται σκόπιμα» παρατηρεί ο Χανδρινός. Την ίδια στιγμή προείχαν άλλες αποκαταστάσεις στη δημόσια σφαίρα – της αντίστασης ή του δωσιλογισμού. Χώρια ένα άλλο πρόβλημα που αφορά τις πηγές. «Οι ιστορικοί που καταπιάνονται με το αρχείο της Υπηρεσίας Διαχείρισης Ισραηλιτικής Περιουσίας έρχονται μπροστά στο ηθικό δίλημμα αν πρέπει να αποκαλύψουν ονόματα που παραπέμπουν στη σημερινή κανονικότητα της Θεσσαλονίκης – ένα φαινόμενο σύνθετο, που δεν προσεγγίζεται με όρους δικαιοσύνης και που πάει μακρύτερα από την απόδοση ατομικών ευθυνών» καταλήγει. Οχι πάντως ότι δεν υπήρχαν έστω τεχνικές διαφοροποιήσεις στους τρόπους ωφέλειας. «Oι γερμανικές Αρχές κράτησαν μια επίφαση νομιμότητας στη διαχείριση των περιουσιών και φρόντισαν να είναι η Ελληνική Διοίκηση υπεύθυνη για αυτήν» αναφέρει η Αννα-Μαρία Δρουμπούκη. «Στην πράξη όμως διατήρησαν το δικαίωμα να κρατούν για τον εαυτό τους τις καλύτερες και να διαθέτουν στους συνεργάτες τους τις μεσαίες και μικρότερες. Αμείβοντάς τους αναλόγως με τη βοήθεια που προσέφεραν στις διάφορες υπηρεσίες των κατοχικών δυνάμεων».

info
«Νέες προσεγγίσεις για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων στην Ελλάδα», Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών (Σκουφά 45), 18 Ιουνίου στις 16.00-20.30