Τα άγνωστα κίνητρα ενός μακελειού

Τι είναι αυτό που κάνει κάποιον να αφαιρεί τη ζωή αθώων αμάχων που του είναι παντελώς άγνωστοι; Είναι ένα από τα ερωτήματα έπειτα από κάθε τραγωδία σαν αυτήν που έζησε το Ορλάντο της Φλόριδας όπου ο Ομάρ Ματίν άνοιξε πυρ σκοτώνοντας 49 ανθρώπους σε ένα μπαρ. Την ώρα που οι Αρχές αναζητούν την άκρη του νήματος ακόμη και στη δεύτερη σύζυγο του δράστη, η οποία φέρεται να γνώριζε τις προθέσεις του, οι ειδικοί προσπαθούν να δώσουν τη δική τους απάντηση. Ή μήπως δεν υπάρχει μία και μόνο απάντηση; Αυτό φαίνεται να είναι το βασικό συμπέρασμα μιας ομάδας ειδικών που έθεσαν στο μικροσκόπιο μία προς μία τις περιπτώσεις 300 ατόμων τα οποία έχουν κατά κάποιον τρόπο εμπλακεί με την ισλαμική τρομοκρατία μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν όλοι δολοφόνοι. Κάποιοι συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν σε δίκη απλώς επειδή είχαν στείλει μικροποσά σε ισλαμικές οργανώσεις στο εξωτερικό. Από τις συναντήσεις τους με κάποιους από αυτούς τους ανθρώπους επιχείρησαν να συνθέσουν τα κομμάτια του παζλ οι ερευνητές του ινστιτούτου Νέα Αμερική, αλλά και από τις συζητήσεις που είχαν με τις οικογένειες και τους φίλους τους. Οπως σημειώνει ο Πίτερ Μπέργκεν στους «Νιου Γιορκ Τάιμς», η εύκολη εξήγηση, δηλαδή, ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι «τρελοί» ή «κακοί», είναι απολύτως λανθασμένη. «Τρελοί» δεν είναι επειδή, σύμφωνα με έρευνες, ψυχολογικά προβλήματα αντιμετωπίζει μόλις ο ένας στους δέκα, ποσοστό που είναι χαμηλότερο από εκείνο του γενικού πληθυσμού. Δεν είναι ούτε «κακοί» γιατί μόνο το 12% από αυτούς είχε καταδίκες στο παρελθόν – το ποσοστό του γενικού πληθυσμού είναι 11%.

Τα κίνητρα ήταν άλλα. Και όπως διαπιστώθηκε, διαμορφώνονταν από συνδυασμό παραγόντων. Ανάμεσα σε αυτούς είναι η πίστη στην ακραία ισλαμική ιδεολογία. Είναι η απέχθεια προς την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ στον μουσουλμανικό κόσμο. Είναι η ανάγκη της ένταξης σε μια οργάνωση ή ένα σύστημα που θα προσφέρει λόγο ύπαρξης. Αλλά είναι και η προσωπική απογοήτευση από τον θάνατο κάποιου στενού προσώπου. Για πολλούς, η ένταξη σε μια τρομοκρατική οργάνωση και η εκτέλεση μιας επίθεσης είναι ο δρόμος που οδηγεί στην αυτοηρωοποίηση. Αυτό όμως δεν είναι παρά το γενικό πλαίσιο. Γιατί σε κάθε περίπτωση οι αναλογίες του μείγματος είναι διαφορετικές.

Παράδειγμα πρώτο: ο Ταμερλάν Τσαρνάεφ, το μεγαλύτερο από τα δυο αδέλφια που πραγματοποίησαν την επίθεση στον Μαραθώνιο της Βοστώνης το 2013. Ο Ταμερλάν δεν ήταν το είδος του μουσουλμάνου που πήγαινε κάθε βδομάδα να προσευχηθεί. Εγινε ισλαμιστής όταν κατάλαβε ότι δεν θα γινόταν ποτέ ο μποξέρ που ονειρευόταν. Οταν σχεδίασε και εκτέλεσε την επίθεση, ήταν άνεργος. Η επίθεση στον Μαραθώνιο τον έκανε να γίνει η ηρωική φιγούρα που πίστευε ότι ήταν. Από την άλλη πλευρά, ο νεότερος αδελφός του Ντζοκάρ μάλλον δεν ασπάσθηκε ποτέ το φανατικό Ισλάμ. Κάπνιζε μαριχουάνα, έπινε αλκοόλ και φλέρταρε με τα κορίτσια – έκανε πράγματα δηλαδή που δεν ανταποκρίνονται σε καμία περίπτωση στο στερεότυπο των φονταμενταλιστών μουσουλμάνων. Το κίνητρο του μικρού φαίνεται ότι ήταν ο μεγάλος αδελφός, τον οποίο φοβόταν και θαύμαζε. Κάποιον ρόλο, αλλά πολύ δευτερεύοντα, έπαιξε και η εναντίωσή του στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ.

Το άλλο παράδειγμα που μεταφέρει στις σελίδες των «Νιου Γιορκ Τάιμς» ο Πίτερ Μπέργκεν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα και σχολιαστής στο CNN σε θέματα εθνικής ασφάλειας, είναι αυτό του Νιντάλ Χασάν. Ο Χασάν ήταν ο στρατιωτικός που το 2009 σκότωσε 13 άτομα στο Φορτ Χουντ του Τέξας. Η δική του περίπτωση φαίνεται να είναι πιο κοντά σε αυτή του κλασικού τζιχαντιστή. Ηταν πιστός μουσουλμάνος και βαθύτατα αντίθετος στην εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών. Σύμφωνα όμως με έναν ξάδελφό του, ο οποίος είχε μεγαλώσει μαζί του, πίσω από την επίθεση στο Φορτ Χουντ κρύβονταν και τα προσωπικά προβλήματα που αντιμετώπιζε. Ηταν μόνος στη ζωή, δεν είχε πραγματικούς φίλους, ενώ είχε χάσει και τους δυο του γονείς. «Ονόμασε Ισλάμ όλη αυτή την οργή που ένιωθε» είπε ο ξάδελφος.

Ο Ντέιβιντ Χέντλεϊ από το Σικάγο, ο οποίος συμμετείχε στον σχεδιασμό των επιθέσεων στο Μουμπάι (Βομβάη) το 2008 όταν έχασαν τη ζωή τους 160 άτομα, δεν ήταν πιστός μουσουλμάνος. Το βασικό του κίνητρο ήταν το απύθμενο μίσος του για την Ινδία αλλά και η ηδονή που ένιωθε να κυκλοφορεί δημοσίως με σταρ του Μπόλιγουντ για κάλυψη ενώ σχεδίαζε στα κρυφά ένα από τα πιο θεαματικά και θανατηφόρα χτυπήματα μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Οπως γράφει ο αμερικανός αναλυτής, απολάμβανε τον ρόλο του «τζιχαντιστή Τζέιμς Μποντ».

Αυτές οι περιπτώσεις καταδεικνύουν πόσο δύσκολο είναι να δοθούν ικανοποιητικές απαντήσεις στο ερώτημα γιατί οι τρομοκράτες διαπράττουν ειδεχθή εγκλήματα. Τα κίνητρα των ανθρώπων – σημειώνει ο Πίτερ Μπέργκεν – είναι σύνθετα. Για τον Ομάρ Ματίν, για παράδειγμα, έχει ειπωθεί ότι έπασχε από ψυχολογικά προβλήματα, αλλά και ότι ήταν ο ίδιος ομοφυλόφιλος. Η πρώτη σύζυγος τον εγκατέλειψε έπειτα από τέσσερις μήνες γάμου, η δεύτερη φαίνεται ότι γνώριζε πως ετοίμαζε το μακελειό, ο πατέρας του συμπαθούσε τους Ταλιμπάν, ο ίδιος τηλεφώνησε σε αστυνομικό τμήμα για να δηλώσει πίστη στο ISIS. Σε ποια αναλογία συνέβαλε ο καθένας από αυτούς τους παράγοντες στο κίνητρο που όπλισε το χέρι του δράστη; Ο αμερικανός πανεπιστημιακός μνημονεύει μια φράση του Καντ: «Από το στρεβλό ξύλο της ανθρωπότητας τίποτε ίσιο δεν βγήκε ποτέ».

Ερευνώντας το μονοπάτι της βίας
Οι αναλυτές συμπεριφοράς του FBI έχουν αρχίσει να επικεντρώνονται σε στοιχεία που δείχνουν ότι κάποιος είναι έτοιμος να ακολουθήσει το λεγόμενο «μονοπάτι της βίας». Η ιδεολογία που οδηγεί σε αυτό το μονοπάτι έρχεται σε δεύτερη μοίρα: οι ειδικοί αναλύουν τις πράξεις και όχι τις ιδέες για να καταλάβουν εάν κάποιος τείνει προς την τρομοκρατία. Το «γιατί», με άλλα λόγια, δεν έχει σημασία όσο το «τι». Η μέθοδος αυτή, ωστόσο, δεν παύει να είναι ατελής. Ο Ομάρ Ματίν είχε ανακριθεί από το FBI δύο φορές και δεν εντοπίστηκε κανένα στοιχείο που να προϊδέαζε τους ειδικούς για την επίθεση στο Ορλάντο. Κι όμως, υπήρχαν ακόμη και συνάδελφοί του από την εργασία του που έλεγαν ότι ο Ματίν δεν έκρυβε τη συμπάθειά του προς την Αλ Κάιντα και τη Χεζμπολάχ. Συμπέρασμα; Oι ειδικοί του FBI έχουν πολλή δουλειά ακόμη να κάνουν. Οι ειδικοί, εξάλλου, δεν έχουν καμία αμφιβολία: τα πραγματικά κίνητρα που οδήγησαν τον δράστη σε αυτή του την πράξη μπορεί να μην αποκαλυφθούν ποτέ.