Γλωσσικά και άλλα

Ακούστηκε και παλιότερα η τελείως ηλίθια παιδαγωγικώς άποψη πως αν διδασκόταν η καθαρεύουσα στο δημοτικό τα παιδιά μας θα πάθαιναν μια ταραχή (!), μια σύγχυση! Και το ισχυρίζονταν οι ίδιοι άνθρωποι που εισηγούνταν να διδάσκονται οι ξένες γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά) και μάλιστα όχι μία αλλά δύο μαζί (φανταστείτε λοιπόν ένα παιδί 8 ετών να διδάσκεται ελληνικά – δημοτική, γαλλικά και γερμανικά) και να μη συγχύζεται αλλά να παθαίνει, λέει, τραμπάκουλο αν στα 8, 9, 10 χρόνια του στο αναγνωστικό του βιβλίο είχε να χαρεί δίπλα δίπλα Καρκαβίτσα, Ξενόπουλο και Παπαδιαμάντη ή στα 11, 12 δίπλα δίπλα Ψυχάρη, Ραγκαβή, Τερζάκη και Ροΐδη!

Σκεφτείτε το μέγεθος της ηλιθιότητας μιας τέτοιας παιδαγωγικής πάρεσης, αν αναλογιστείτε πως ένας αρχαίος αθηναίος πολίτης του 5ου π.Χ. αιώνα που άκουγε τον παιδαγωγό του στο σπίτι να τον μυεί στα ελληνικά με τα ομηρικά έπη, σε λίγα χρόνια ως πολίτης θα άκουγε στη Βουλή τον Ισοκράτη, στα δικαστήρια τον Λυσία, στην αγορά τον Ζήνωνα και στο Διονυσιακό Θέατρο τη μία εβδομάδα τον Αισχύλο ή τον Σοφοκλή και την άλλη Αριστοφάνη. Αυτοί λοιπόν οι αθηναίοι πολίτες που σπάνια είχαν την ευκαιρία να δουν και να διαβάσουν χειρόγραφο άκουγαν και καταλάβαιναν (κουρείς, έμποροι, κωπηλάτες, αγρότες, αλιείς, αγγειοπλάστες, καρβουνιάρηδες, σιδηρουργοί κ.τ.λ.) και την «Ιλιάδα» και την «Ορέστεια» και τα σοφίσματα και τους στοχασμούς των σοφιστών και των φιλοσόφων και τους μελοποιημένους στίχους της Σαπφώς και τον «Πανηγυρικό» του Ισοκράτη και τον «Υπέρ αδυνάτου» του Λυσία και τον «Επιτάφιο» του Περικλή όπως τον διατύπωσε ο Θουκυδίδης!

Εχει κανένας πληροφόρηση ότι κάποιος μέσος αθηναίος τεχνίτης ή οπλίτης, φτωχός αστός ή πλούσιος χωρικός παραφρόνησε; Αντίθετα, ως δικαστής στην Πνύκα δίκαζε ή ως κατηγορούμενος απελογείτο, ρωτούσε τους φιλοσόφους και τους σοφιστές (Αναξαγόρας ή Πρωταγόρας) στην Αγορά και εξέθετε τις απορίες του, ψήφιζε στα Μεγάλα Διονύσια ποιος τραγωδός θα έπαιρνε εκείνη τη χρονιά το πρώτο βραβείο και ως οπλίτης στην εκστρατεία της Σικελίας και αιχμάλωτος σπάζοντας βράχους στα νταμάρια των Συρακουσών νοσταλγώντας τη μακρινή πατρίδα τραγούδαγε χορικά του Ευριπίδη για τα δεινά της ξενιτιάς και της αιχμαλωσίας. Κι όλοι αυτοί με το αφτί!

Οπως αργότερα και στην Τουρκοκρατία, με το αφτί και προφορικά μεταδίδονταν τραγούδια, παραμύθια, παροιμίες, παραδόσεις διάσπαρτα σε μια δωδεκάδα ντοπιολαλιές. Τρελάθηκε κανένας;

Παλιότερα που είχα για σαράντα χρόνια την τιμή να διδάσκω Ελληνικά στη Μέση Εκπαίδευση είχα εισαγάγει μια προσωπική αλλά νομίζω νόμιμη διαδικασία κατανόησης ενός αρχαίου κειμένου. Αν είχα να διδάξω «Οδύσσεια» και «Αντιγόνη», «Επιτάφιο» του Θουκυδίδη, έφερνα όσες μπορούσα να διαθέτω (και τις διέθετα ακόμη και δανειζόμενος) μεταφράσεις των πρωτοτύπων, τις έβαζα σε χρονολογική σειρά και διάβαζα στην τάξη το ένα κείμενο μετά το άλλο. Βυζαντινοί, καθαρευουσιάνοι, ακραίοι δημοτικιστές, νεότεροι. Ανάμεσα στην «Ιλιάδα» του Ραγκαβή και του Μαρωνίτη μεσολαβούν τριάντα μεταφραστές από τον Πάλλη μέχρι τις απόπειρες του Χατζηγιακουμή.

Ε, λοιπόν, αν αρχίσετε να διαβάζετε το πρωτότυπο και στη συνέχεια χρονολογικά τις μεταφράσεις δύο τελευταίων αιώνων των ίδιων ακριβώς στίχων, δεν χρειάζεται να κάνετε καμιά τυπική και τεχνολογική προσέγγιση του ομηρικού κειμένου ή του θουκυδίδειου ή του αισχύλειου.

Αν μάλιστα είστε μερακλήδες, καλά θα κάνατε να παρεμβάλλετε στη μεταφραστική σκυταλοδρομία τη μετάφραση στην κρητική διάλεκτο της «Οδύσσειας» τού Ψυχουντάκη  και στην ποντιακή τού Κοτανίδη. Γιατί, κακά τα ψέματα, των τυφλών φανατικών η μεταφραστική εποποιία των αρχαίων κειμένων καταρρίπτει κάθε βλακώδη θεωρία για την ασυνέχεια της ελληνικής γλώσσας.

Ο ιδιοφυής ελβετός μουσικολόγος, ειδικός στην ελληνική διαχρονική πορεία της μουσικής Μπο-Μποβί στο περίφημο «Δοκίμιό» του για την ελληνική μουσική στήριζε τη συνέχεια της μουσικής παράδοσης, από την αρχαιότητα έως το δημοτικό και το ρεμπέτικο, στη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας και το επιχείρημα ήταν η μουσική διάσταση της βυζαντινής υμνογραφίας. Εκεί μάλιστα λυνόταν και η ομαλή μετάβαση από την προσωδιακή έκφραση της γλώσσας στην τονική.

Ψιλά γράμματα θα πείτε, αυτά για τους γλωσσολόγους της φανατίλας και τους παιδαγωγούς της ισοπέδωσης.

Βάλτε δίπλα δίπλα το Τροπάριο της Κασσιανής και τη μεγαλοφυή μετάφραση του Παλαμά και ελάτε μετά να ισχυριστείτε αν χρειάζεστε μεταφραστικό τυφλοσούρτη για να προσεγγίσετε το πρωτότυπο αριστούργημα.

Πάρτε ένα μεσάζον γλωσσικά κείμενο από τη βυζαντινή υμνογραφία: «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει και η Γη το σπήλαιον τω απροσίτω προσάγει. Αγγελοι μετά ποιμένων δοξολογούσι, μάγοι δε μετά αστέρος οδοιπορούσι. Δι’ ημάς γαρ εγεννήθη Παιδίον νέον, ο προ αιώνων Θεός». Πλην πιθανόν της λέξης «υπερούσιος», χρειάζεται άλλη γλωσσική προσέγγιση για να κατανοηθεί;

Δεν ισχυρίζομαι πως δεν υπάρχουν δύσκολα και δυσπρόσιτα χωρία της αρχαίας γλώσσας. Αλλά δεν υπάρχουν δύσκολα και δυσπρόσιτα κείμενα του Σαίξπηρ, του Μολιέρου, του Σίλερ, του Δάντη για όσους μελετούν ξένη γλώσσα, ακόμη και για μαθητές των σχολείων των γλωσσικών αυτών πατρίδων;

Είναι δυνατόν να θεωρηθεί κανείς επαρκώς γνώστης της ρωσικής αν δεν μπορεί να διαβάσει το «Χρονικό του παπα-Αββακούμ»; Κατήργησαν οι Κινέζοι τα κείμενα του Λάο Τσε επειδή είναι δυσπρόσιτα σε ένα σύγχρονο νεανικό κοινό;  

ΥΓ. Ας παραποιήσω έναν περίφημο στίχο του Κατσαρού: «Πάρτε μαζί σας πιπέρι, έχει το μέλλον μας πολλά βασιλικά»: Βασιλική οδός προς την αλήθεια, ηλιοβασιλέματα, βασιλικό τραπέζι, βασιλόπιτα, βασίλεψες αστέρι μου, βασίλεψε και η πλάση (Ρίτσος), νύσταξε το μωρό, βασίλεψαν τα ματάκια του. Κι ο Ρήγας της τράπουλας; Ασε τον Βασιλιά της Ασίνης, τη φλογέρα του βασιλιά, ο Βασιλιάς Ληρ, ο Βασιλιάς Ανήλιαγος, «ο Βασιλιάς κι ο σκύλος» του Μελά.

Αλλά και το κότσι από το αρνί και το παιχνίδι; Βασιλιάς ή βεζίρης; Και τώρα μήπως πρέπει να ξαναβαπτιστούν ο βασιλιάς και η βασίλισσα του σκακιού; Προτείνω Στάλιν και Αλελούγιεβα, τα βασιλικά σύκα ας μείνουν έτσι, αφού είναι σύκα, βασιλικά θα είναι, όπως ας διατηρηθεί και ο τίτλος της οπερέτας: «Ο βασιλεύς του χαλβά».

Γρήγορα μια εγκύκλιο να μην ξανακουστούν στο ράδιο: Νατ Κινγκ Κόουλ, Ντιουκ Ελινγκτον, Πρινς και βεβαίως Δούκισσα.