Μαϊμούδες και καμώματα

Η επαγγελματική διαστροφή αλλά και η συνεχής ανάγκη για πληροφόρηση όσον αφορά κάθε τόσο την πορεία που διακρίνει κανείς στα αισθητικά ρεύματα του καιρού, δεδομένου πως στις μέρες μας συχνά οι «μόδες» διαρκούν, αν όχι λεπτά, όπως έλεγε ο Γουόρχολντ, αλλά μήνες, μας αναγκάζουν να βασανίζουμε τον εαυτό μας, την ιστορία μας και το γούστο μας και να παρακολουθούμε τα καλλιτεχνικά συμβάντα, στο θέατρο, στη μουσική, στον χορό, στη λογοτεχνία, στο σινεμά, στην αρχιτεκτονική αλλά και στην κριτική θεωρία γύρω από τις τέχνες.

Συχνά λοιπόν, θα έλεγα συχνότατα, παρακολουθώ έστω αποσπασματικά τηλεοπτικές σειρές για να ενημερωθώ για τους υποκριτικούς κώδικες που το κυρίαρχο αυτό μέσο χρησιμοποιεί. Και βέβαια εκ των πραγμάτων οι κώδικες αυτοί κατάγονται από το θέατρο και οι διαχειριστές τους ηθοποιοί σε σχολές υποκριτικής τέχνης έχουν εκπαιδευτεί. Ασκώντας όμως 45 χρόνια θεατρική κριτική δημόσια έχω διαπιστώσει πως ο τηλεοπτικός υποκριτικός κώδικας έχει διαβρώσει και το θέατρο. Και επειδή πιστεύω, όχι παράλογα, πως άλλος είναι ο τηλεοπτικός, άλλος ο κινηματογραφικός, άλλος και ο θεατρικός κώδικας υποκριτικής, θα μου επιτρέψετε να προσεγγίσω αυτό το ακανθώδες γήπεδο. Και δεν θα ήθελα να θεωρηθεί πως ό,τι θα επιχειρήσω είναι στενά καλλιτεχνικό τεχνικό πρόβλημα που αφορά τους τεχνίτες των τριών αυτών μέσων μιμητικής τέχνης. Ολοι μας, και μάλιστα σήμερα με τη διάδοση των τηλεδικτύων, είμαστε δυνητικοί καταναλωτές θεάματος. Γνωρίζω π.χ. πως βαλκάνιοι παρεπιδημούντες βοσκοί στα συμβόλαια που συνάπτουν με έλληνες ιδιοκτήτες μεγάλων ποιμνίων που καλούνται να βοσκήσουν απαιτούν ως πρόσθετη προσφορά των αφεντικών εκτός από τον μισθό και το φαγητό και μια φορητή τηλεόραση μπαταρίας! Ετσι λοιπόν έχει μεγαλώσει τερατωδώς το κοινό των ελληνικών και ξένων ταινιών και τηλεοπτικών σειρών.

Παλαιότερα έβλεπε Ψαθά θεατρικό μέσω της μεταφοράς στο σινεμά ο επαρχιώτης, τώρα βλέπει Σαίξπηρ, τραγωδία, Γούντι Αλεν και Σακελλάριο ένας μοναχικός τσοπάνος στις πλαγιές της Οσσας και του Ταϋγέτου, αλλά και στην πιλοτίνα ενός δεξαμενόπλοιου στη μέση του Ειρηνικού!

Κατ’ αρχάς λοιπόν μια πρώτη διάκριση. Μένω στα τηλεοπτικά «θεατρικά» δρώμενα. Η μεγάλη αμερικανική αλλά και μεσευρωπαϊκή βιομηχανία τηλεοπτικών σειρών έχει ειδικεύσει ηθοποιούς στα εκφραστικά μέσα του παγκοσμιοποιημένου κώδικα τηλεοπτικής μίμησης. Αυτό θα το διαπιστώσετε όταν δείτε σπουδαίους σαιξπηρικούς θεατρίνους να παίζουν φιλμαρισμένο Σαίξπηρ και διασκευασμένο σε σειρά Σαίξπηρ. Θα διαπιστώσετε πως είναι άλλος ηθοποιός, δηλαδή φέρει στα δύο μέσα, σινεμά και τηλεόραση, άλλη υποκριτική σκευή, άλλα εκφραστικά μέσα, άλλους ρυθμούς, άλλη γλωσσική έκφραση. Η τηλεόραση εξαντλεί τα γκροπλάν και δημιουργεί οικειότητα ηθοποιού με τηλεθεατή, ενώ το θέατρο δημιουργεί άλλες συνθέσεις στο ταμπλό και άλλη λειτουργία της γλώσσας και ο κινηματογράφος άλλο οπτικό ρυθμό. Αυτά εκεί που υπάρχει έγνοια για τη διαφορά των μέσων, άλλη εκπαίδευση, άλλη προσληπτικότητα του κοινού και άκρος επαγγελματισμός.

Εδώ τι γίνεται; Πέρα από την προχειρότητα και τα πενιχρά μέσα, δηλαδή πέρα από τις αδυναμίες της παραγωγής, διακρίνει κανείς θλιβερά φαινόμενα στον ερμηνευτικό τομέα.

Δεύτερη διαπίστωση. Υπάρχουν δύο κατηγορίες τηλεοπτικής μιμητικής. Η θεατρική και το «κάμωμα». Πολλοί καλοί ηθοποιοί του θεάτρου, άπειροι όμως στον τηλεοπτικό κώδικα, μεταφέρουν στο «γυαλί» την κίνηση, τον ρυθμό, την πόζα, τη «ρητορική» της σκηνής. Και βέβαια ψευτίζουν. Γιατί όσο αληθεύει κανείς στη σκηνή, η αλήθεια του φαίνεται ψεύτικη, πομπώδης, τελετουργικά εικονογραφική στη μικρή οθόνη.

Οι άπειροι όμως, κυρίως νέοι, ηθοποιοί, μόλις έχουν βγει στο επάγγελμα, χωρίς να έχουν ούτε θεατρική ούτε κινηματογραφική ούτε βέβαια ίχνος τηλεοπτικής τεχνικής, έχοντας ανάγκη για δουλειά, αλλά και οι παραγωγές έχοντας ανάγκη από φτηνά μεροκάματα, αλλά και άφθαρτες περσόνες καταφεύγουν σε μια καταστροφική και για την καριέρα τους μελλοντικά τερατουργία. Καμώνονται! Δανείζομαι το ειδικό βάρος του χαρακτηρισμού από μια απελπισμένη διατύπωση του Δημήτρη Χορν που μου έλεγε ειρωνικά πόσο «ζήλευε» κάποιους συναδέλφους του που μπορούσαν αντί να παίζουν, να ερμηνεύουν, να καταβυθίζονται στα άδυτα ενός ρόλου, τον καμώνονταν.

Το φαινόμενο βέβαια είναι σύμφυτο με το θέατρο. Ηδη ο Σαίξπηρ στον «Αμλετ», όταν ο ήρωάς του θέλει να βάλει κάτι περιοδεύοντες θεατρίνους να μιμηθούν τον θάνατο του πατέρα του για να πιάσει τη συνείδηση του δολοφόνου θείου του, τους «διδάσκει» ο Σαίξπηρ, ο θεατράνθρωπος διά στόματος Αμλετ, πώς να παίζουν. Και τους συμβουλεύει να μην καμώνονται, να μη ρητορεύουν, να μην πριονίζουν με τα χέρια τους τον αέρα και να μη συμπεριφέρονται σαν να μην είναι «ούτε ειδωλολάτρες ούτε χριστιανοί». Οι δε κωμικοί να μην κάνουν μούτες και σκέρτσα πίσω από την πλάτη των συναδέλφων τους για να κερδίσουν τα παλαμάκια του ανίδεου κοινού. Του κοινού του χάχανου.  

Τι είναι αυτό το κάμωμα που κυριαρχεί στην πλειονότητα των ελληνικών σειρών.

Είναι κάτι σαν τις αντιδράσεις των νηπίων όταν «μαθαίνοντας» προσπαθούν να αντιγράψουν τη φωνή, τα σχήματα της μητέρας ή της γιαγιάς. Τότε, όταν με γούστο το πετυχαίνουν, οι ευτυχείς γονείς τούς λένε: «Μπράβο, βρε μαϊμουδάκι!»

Τέτοιους μαϊμουδισμούς βλέπουμε κάθε μέρα στο γυαλί. Καμώματα, λυγίσματα, πριονίσματα χεριών στον αέρα, τούμπες, κοκοράκια, τσαλιμάκια, σαχλαμαρίτσες, χαϊδέματα, γουρλώματα ματιών, χαζοχαρούμενα γελάκια, παιχνιδίσματα των τσινόρων, τάχα μου ηδονικά προτεταμένα χείλη, προβολές τιτθίων και οπισθίων, και τάχα μου αφρόντιστες ερεβώδεις διανοίξεις μηρών.

Ο καλός ηθοποιός και δεν λέω ο μέγας παίζει ψάχνοντας τον χαρακτήρα που θέλει να ερμηνεύσει από μέσα προς τα έξω. Οχι από τα έξω και φτάσαμε!  

Θυμάμαι τον μεγάλο Ροντήρη να αφηγείται πως όταν δίδασκε τη μέγιστη ελληνίδα ηθοποιό Βάσω Μανωλίδου τη Μαργαρίτα στον «Φάουστ» του Γκαίτε, έμαθε πως η αγωνιώσα, όπως κάθε σπουδαία ηθοποιός, πρωταγωνίστρια είχε μέσω φίλου γιατρού επισκεφτεί το Δρομοκαΐτειο για να μελετήσει γυναίκες τρελές ώστε να «ξεσηκώσει» τρόπους παραφροσύνης από τα καμώματά τους. Ο Ροντήρης έξαλλος της το απαγόρευσε, λέγοντας πως θα παίξει (όπως κι έπαιξε θεσπέσια) την τρελή της Μαργαρίτας στο τέλος του έργου, ψάχνοντας αποκλειστικά και μανιακά μέσα της!

Ο Ορέστης Μακρής που δοξάστηκε στο θέατρο και στο σινεμά ως «μεθύστακας» δεν έπινε γουλιά! Ο Λογοθετίδης πάθαινε πανικό στον δρόμο, στο πεζοδρόμιο μπροστά σε χαλασμένες πλάκες, λακκούβες, ανωμαλίες. Ετρεμε. Και είχε υψοφοβία. Ε! λοιπόν στην ταινία «Οι Γερμανοί ξανάρχονται» όταν πρέπει μια ομάδα αντιστασιακών να δραπετεύσει από το τρελοκομείο για να πάει στο «βουνό», ο Λογοθετίδης δεν δέχτηκε να τον αντικαταστήσει κασκαντέρ όταν πηδούσαν έναν ψηλό τοίχο. Πήδησε μόνος του!

Γιατί δεν καμωνόταν αλλά έβρισκε μέσα του την αρχή του ελατηρίου που οδηγούσε στην εξωτερική αντίδραση.

Ο Πικάσο δεν έλεγε «δεν ψάχνω, βρίσκω»;