[Γνώμη] Η άνοδος του εθνικοσοσιαλισμού: γιατί η επανάσταση της Αυστρίας δεν έχει τελειώσει

Είναι διασκεδαστικό να παρακολουθείς τις προσπάθειες του διεθνούς Τύπου να περιγράψει τον Νόρμπερτ Χόφερ, τον υποψήφιο που έχασε την περασμένη Κυριακή για μερικές χιλιάδες ψήφους την αυστριακή προεδρία. Ο Χόφερ εναντιώνεται λυσσαλέα στη μετανάστευση και μιλάει με νοσταλγία για την «παγγερμανική» κουλτούρα, απόψεις που τον τοποθετούν στην «ακροδεξιά» κατηγορία της ευρωπαϊκής πολιτικής. Ταυτόχρονα, ο ίδιος και το Κόμμα της Ελευθερίας του καταγγέλλουν τη «νεοφιλελεύθερη» οικονομική συναίνεση και τα κακά του διεθνούς καπιταλισμού – απόψεις που τον τοποθετούν στην «ακροαριστερή» κατηγορία της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Είναι ένα μείγμα που προκαλεί σύγχυση. Προκειμένου λοιπόν να εξηγήσουμε τον Χόφερ και το κόμμα του, προτείνω να διασώσουμε τον όρο «εθνικοσοσιαλισμός» από τις στάχτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με τον εθνικοσοσιαλισμό δεν εννοώ τον Χίτλερ και δεν αναφέρομαι στο Ολοκαύτωμα. Δεν εννοώ ούτε καν τον φασισμό, παρότι φυσικά θα μπορούσαμε να φτάσουμε εκεί. Μιλώ για μια πολιτική φιλοσοφία που συνδυάζει τον «εθνικισμό» – μια ακλόνητη πίστη στη σημασία ή και στην υπεροχή της εθνοτικής ομάδας, ή του έθνους-κράτους κάποιου – με τον «σοσιαλισμό», την πεποίθηση ότι το κράτος πρέπει να παρεμβαίνει έντονα στην εθνική οικονομία, ίσως ακόμη και σε άλλους τομείς.

Τις τελευταίες δεκαετίες, στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αφρική οι ιδέες αυτές ήταν ως επί το πλείστον χωριστές. Αλλά αυτό έχει πάψει να ισχύει: σε ολόκληρη την Ευρώπη τα κόμματα που ήταν άλλοτε γνωστά ως «ακροδεξιά» αναδιαμορφώνονται με ταχύτατους ρυθμούς, υιοθετώντας πολιτικές και φρασεολογία που θα ηχούσαν άλλοτε μαρξιστικές. Το Εθνικό Μέτωπο της Μαρίν Λεπέν διοργανώνει συλλαλητήρια την Πρωτομαγιά, κατά τα οποία επιτίθεται στις «νεοφιλελεύθερες» πολιτικές και στις «παγκοσμιοποιημένες ελίτ». Στη θέση τους θέλει ένα «ισχυρό κράτος» που θα φορολογεί τις εισαγωγές, θα συνηγορεί υπέρ του προστατευτισμού και θα εθνικοποιήσει τις ξένες εταιρείες και τράπεζες. Οχι τυχαία, θέλει επίσης αποχώρηση της Γαλλίας τόσο από την ΕΕ όσο και από το ΝΑΤΟ.

Η εθνικοποίηση – ή καλύτερα «επαν-εθνικοποίηση» – δεν είναι απλώς μια λέξη της μόδας αλλά κυβερνητική πολιτική στην Ουγγαρία. Ο ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Ορμπαν είναι ένας πρώην θιασώτης της ελεύθερης αγοράς, ο οποίος μιλά με ενθουσιώδη λυρισμό για το πεπρωμένο της Ουγγαρίας και επιτίθεται κατά της ΕΕ. Ταυτόχρονα, χρησιμοποιεί ανοιχτά τιμωρητικούς φόρους και κανονισμούς προκειμένου να τρομάξει και να διώξει τις ξένες τράπεζες. Η κυβέρνηση της Πολωνίας, το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη επίσης μιλά για «επανα-πολωνοποίηση» των τραπεζών και μέσων ενημέρωσης ξένης ιδιοκτησίας, συνδυάζοντας ευφυώς εθνικιστική ρητορική και σοσιαλιστική οικονομία σε μία και μοναδική φράση.

Από την άλλη, όμως, αυτές που θεωρούνταν άλλοτε «αριστερές» υποσχέσεις για υψηλές κοινωνικές δαπάνες είναι πλέον πολύ συνηθισμένες στην καινούργια «Δεξιά». Τόσο το UKIP, που επιθυμεί την αποχώρηση της Βρετανίας από την ΕΕ, όσο και τα σκανδιναβικά εθνικιστικά κόμματα – το Δανικό Λαϊκό Κόμμα, οι Σουηδοί Δημοκράτες – τάσσονται επίσης υπέρ ενός ενισχυμένου κράτους πρόνοιας, παρότι θέλουν φυσικά να διασφαλίσουν πως τα χρήματα θα πηγαίνουν μόνο στους γηγενείς Βρετανούς, Δανούς και Σουηδούς.

Η άνοδος όλων αυτών των κομμάτων αποδίδεται συνήθως στο μεταναστευτικό κύμα από τη Συρία και τη Βόρεια Αφρική προς την Ευρώπη. Ελάχιστοι έχουν αντιληφθεί πως τα εθνικοσοσιαλιστικά κόμματα προσελκύουν επίσης ψηφοφόρους που έχουν βαρεθεί τον φιλικό προς τις επιχειρήσεις σοσιαλισμό της Κεντροαριστεράς και τον πραγματισμό της Κεντροδεξιάς. Ισως να μην είναι παράξενο: κοντά τριάντα χρόνια έχουν περάσει από την κατάρρευση του σοβιετικού κομμουνισμού. Ο συγκεντρωτισμός, ο εθνικισμός και ο προστατευτισμός, όλα αυτά μοιάζουν με νέες ιδέες στους ανθρώπους που δεν τα θυμούνται. Και λίγοι θυμούνται τη φτώχεια ή τη διαφθορά που προκάλεσαν.

Ακόμη λιγότεροι θυμούνται τι συνέβη την τελευταία φορά που ισχυρές εθνικές ιδεολογίες συνδυάστηκαν με τον κρατικό έλεγχο της οικονομίας. Οι προειδοποιήσεις δεν έχουν αποτέλεσμα ούτε τα μαθήματα Ιστορίας. Επειτα από τόσες πολλές δεκαετίες το παρελθόν γίνεται κλισέ, μια ιστορία ειπωμένη υπερβολικά πολλές φορές ώστε να έχει ακόμα κάποια σημασία. Εδώ και τώρα, στο παρόν, οι άνθρωποι θέλουν ακόμη συναισθηματική ανταμοιβή από την πολιτική, όχι οικονομική διαχείριση.

Οι αυστριακές εκλογές πήγαν κόντρα στο εθνικιστικό σοσιαλιστικό κύμα, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως οι επίμαχες πολιτικές θα εξαφανιστούν. Η επανάσταση διεκόπη στην Αυστρία, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως τελείωσε.

Η βραβευμένη με Πούλιτζερ αμερικανίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας Αν Απλμπαουμ έχει ασχοληθεί εκτενώς με τον κομμουνισμό και την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ιωλκός το βιβλίο της «Γκουλάγκ: η αληθινή ιστορία».