Στα άδυτα της Ηρώδου Αττικού: Οι ευρωπαϊκές ανησυχίες του Προέδρου

Στην τελετή παρασημοφόρησης του Ζακ Αταλί τον περασμένο Νοέμβριο στο Προεδρικό Μέγαρο, οι προσκεκλημένοι ήταν κυρίως εκπρόσωποι του νομικού κόσμου παρά πολιτικοί. Ο Προκόπης Παυλόπουλος απένειμε στον 73χρονο γάλλο οικονομολόγο το παράσημο του Ανώτερου Ταξιάρχη του Τάγματος της Τιμής, με σύντομο σχολιασμό του πολύπλευρου έργου του και εκτενέστερη αναφορά στη συμβολή του για τη λύση στο ελληνικό καλοκαιρινό δράμα που είχε προηγηθεί. «Ο Ζακ Αταλί είναι Ευρωπαίος γιατί είναι δημοκράτης, είναι Ευρωπαίος γιατί πιστεύει στην Ευρώπη που έχει θεσμικές δημοκρατικές ρίζες.

Μια Ευρώπη που έχει ως επίκεντρο τον άνθρωπο περισσότερο από το νόμισμα και την οικονομία» έκλεισε την παρέμβασή του, ανυποψίαστος ότι το ίδιο σχόλιο θα μπορούσε να προκαλέσει έξι μήνες αργότερα πολιτική τρικυμία και μια κατά μέτωπο επίθεση των κομμάτων του λεγόμενου ευρωπαϊκού τόξου που σχεδόν συνέδεαν σε μια ευθεία γραμμή την Προεδρία της Δημοκρατίας με τους δραχμιστές. Αντίστοιχες δηλώσεις από τον Παυλόπουλο, άλλωστε, είχαν προηγηθεί και ακολούθησαν χωρίς παρενέργειες – με αποτέλεσμα να αποτελούν εν πολλοίς μανιέρα στις προεδρικές παρεμβάσεις.

         

Η επίθεση θύμωσε τον Παυλόπουλο, έστω κι αν κατανοούσε, με πολιτικά κριτήρια, την προσπάθεια να αναδειχθεί μια εμπλοκή της Προεδρίας στον κομματικό ανταγωνισμό και στη διαρκή μάχη κυβέρνησης – αντιπολίτευσης. Δεν ήταν η πρώτη φορά από την ώρα που μετακόμισε στο Προεδρικό Μέγαρο και προφανώς δεν θα είναι και η τελευταία. Η βαθιά ενόχληση για τη στοχοποίησή του περίπου ως «υπονομευτή» της ελληνικής συμμετοχής στην ευρωζώνη οφείλεται κυρίως στο ότι πρωτοστάτησαν σε αυτή την επίθεση πολιτικοί αρχηγοί που είχαν αναγνωρίσει δημόσια τη δική του καθοριστική συμβολή στην αποφυγή ενός «ατυχήματος» τον κολασμένο Ιούλιο του 2015.

Στη διαβολοβδομάδα από το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου έως τη συνυπογραφή από τον Αλέξη Τσίπρα του τρίτου Μνημονίου, σε εκείνη τη δραματική και μαραθώνια Σύνοδο Κορυφής των Βρυξελλών, όταν το σχέδιο ενός Grexit είχε διανεμηθεί σε πολλά αντίτυπα στο ίδιο τραπέζι, ο Παυλόπουλος αποτελούσε για τους μέσα και τους έξω το κέντρο του πολιτικού σύμπαντος. Και το μήνυμα που εξέπεμπε σε εκείνη τη φάση προς κάθε συνομιλητή του δεν χωρούσε παρερμηνείες: «Μαζί με νέο νόμισμα η Ελλάδα θα έπρεπε να αναζητήσει και νέο Πρόεδρο της Δημοκρατίας». Η προειδοποίηση είχε ως αποδέκτη πρωτίστως την κυβέρνηση, που έπρεπε να συνυπολογίσει τον πολιτικό σεισμό και τις ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις από μια τέτοια κίνηση, αλλά ταυτόχρονα λειτουργούσε και καθησυχαστικά ως μήνυμα ότι η Προεδρία μπορεί να εγγυηθεί την παρουσία της χώρας στον σκληρό ευρωπαϊκό πυρήνα.         
        

Η παρασημοφόρηση του Αταλί θα μπορούσε να σηματοδοτεί το κλείσιμο ενός εξάμηνου ταραγμένου κύκλου. Ο φιλέλληνας εξ απορρήτων σύμβουλος του Φρανσουά Μιτεράν και πολιτικός μέντορας του Φρανσουά Ολάντ αποτελεί έναν από τους αφανείς ήρωες για την αποφυγή μιας μη αναστρέψιμης ρήξης με την Ευρώπη και στην κορύφωση του ελληνικού δράματος ήταν ο κεντρικός δίαυλος που συνέδεε την Ηρώδου του Αττικού με το Ελιζέ.

Την ώρα που ο Παυλόπουλος βρισκόταν στο στόχαστρο του Κυριάκου Μητσοτάκη, της Φώφης Γεννηματά και του Σταύρου Θεοδωράκη για το νόημα του νομίσματος, είναι σχεδόν βέβαιο ότι ξαναήρθαν σε ένα φλασμπάκ στο μυαλό του όσα διαδραματίστηκαν το περασμένο καλοκαίρι. Είναι αντιληπτό και στην Προεδρία ότι η επίθεση των τριών αρχηγών υπαγορεύεται από την καχυποψία τους και την αμφισβήτηση της αντικειμενικότητας του διαιτητή Παυλόπουλου στο πολιτικό γήπεδο. Από αυτό το σημείο, όμως, έως την έστω έμμεση αμφισβήτηση της προσήλωσής του στον ευρωπαϊκό δρόμο η απόσταση είναι τεράστια, όπως αναφέρουν σταθεροί συνομιλητές του.

Το περασμένο καλοκαίρι ο Παυλόπουλος θεωρεί ότι έδωσε τις δικές του εξετάσεις, μέσα από αμέτρητα ξενύχτια σε μια πυρετώδη ατμόσφαιρα, που οδήγησαν στην εκτόνωση της κρίσης. Και ο καθοριστικός ρόλος του, ακόμη κι αν αμφισβητείται από ορισμένους εντός συνόρων, αναγνωρίστηκε από την πρώτη στιγμή σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.      

Το φλασμπάκ του καλοκαιριού    

Εκείνη η περίοδος θα μπορούσε να χωριστεί σε τέσσερις φάσεις, κατά τις οποίες μπήκαν σε δοκιμασία και οι σχέσεις της Προεδρίας με το Μέγαρο Μαξίμου. Υπάρχει η περίοδος πριν από το δημοψήφισμα, η εβδομάδα της κόλασης έως τη νέα συμφωνία με τους δανειστές, οι τέσσερις εβδομάδες που ακολούθησαν με τις ολονυκτίες στη Βουλή για τα προαπαιτούμενα και την έγκριση του τρίτου Μνημονίου, καθώς και η προεκλογική περίοδος κατά την οποία οι εταίροι είχαν ουσιαστικά παρακάμψει την υπηρεσιακή κυβέρνηση Θάνου και απευθύνονταν σχεδόν αποκλειστικά στο Προεδρικό Μέγαρο.

Μέσα σε αυτή την περίοδο, οι καχύποπτοι καταγράφουν και γκρίζες ζώνες που συνδέονται με τον ρόλο του Παυλόπουλου στο δημοψήφισμα και τη διάλυση της Βουλής μετά τον Δεκαπενταύγουστο. Η εικόνα που μεταφέρεται από τον προεδρικό κύκλο ανατρέπει πολλά από εκείνα που αρκετοί θεωρούσαν ως δεδομένα, καθώς αναδεικνύεται μια έντονη διαφωνία του Παυλόπουλου για το δημοψήφισμα, αλλά και σοβαρές ενστάσεις του για το χρονοδιάγραμμα της προσφυγής στις κάλπες. 
      

Η κορύφωση του ελληνικού δράματος, πάντως, δεν εστιάζεται ούτε στη βραδιά του δημοψηφίσματος ούτε στην προκήρυξη των εκλογών. Πρόσωπα που έζησαν τις εξελίξεις μέσα από τα άδυτα του Προεδρικού Μεγάρου στέκονται ιδιαίτερα στο βράδυ της 15ης Ιουλίου, όταν η Βουλή επικύρωσε το πακέτο των προαπαιτουμένων για να ανοίξει ο δρόμος για την τελική έγκριση του τρίτου Μνημονίου και να εκταμιευθούν τα ποσά που θα αποπλήρωναν και την καθυστερούμενη δόση στο ΔΝΤ. Για τους Ευρωπαίους ήταν το πρώτο τεστ ότι η κυβέρνηση Τσίπρα ήλεγχε την κατάσταση και, κυρίως, είχε κάνει όντως τη μεγάλη στροφή.
           

Εκείνες τις ώρες το κέντρο αναφοράς βρισκόταν στο Προεδρικό Μέγαρο. Η διαδικασία αργούσε μέσα από τις βουτιές της Ζωής Κωνσταντοπούλου στον Κανονισμό της Βουλής, ενώ το πρωί της επομένης ο Ευκλείδης Τσακαλώτος έπρεπε να εμφανιστεί στο Eurogroup με το ΦΕΚ της συμφωνίας-γέφυρας και ο Γιάννης Στουρνάρας στη συνεδρίαση της ΕΚΤ. Ο Προκόπης Παυλόπουλος θα έβαζε την τελική υπογραφή για τη δημοσίευση. Σε Βερολίνο, Παρίσι, Βρυξέλλες και Φρανκφούρτη ξενυχτούσαν με την ελληνική Βουλή στους τηλεοπτικούς δέκτες.

Ο Μάριο Ντράγκι, στην αρχή ανήσυχος και στην πορεία σε κατάσταση νευρικού κλονισμού, τηλεφωνούσε κάθε μία ώρα στην Προεδρία της Δημοκρατίας: «Δεν θα προλάβετε. Χωρίς τα επίσημα κείμενα όλα θα είναι στον αέρα». Ακόμη και ο Μπενουά Κερέ τηλεφώνησε ανήσυχος για την τύχη της συνεδρίασης της ΕΚΤ. Μέσα στη νύχτα τηλεφώνησαν και ο Ολάντ με τον Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, εξίσου αναστατωμένοι. Ενα ελληνικό φάλτσο, ακόμη και μια ολιγόωρη καθυστέρηση στις προθεσμίες που έτρεχαν, θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα τη συμφωνία που επιτεύχθηκε τρεις ημέρες νωρίτερα στις Βρυξέλλες. 

Ο Παυλόπουλος προσπαθούσε να καθησυχάσει κάθε κρίσιμο παίκτη, διαβεβαιώνοντας ότι Τσακαλώτος και Στουρνάρας θα έχουν πλήρη φάκελο στα χέρια τους. «Η συμφωνία θα εγκριθεί με περισσότερες από 220 ψήφους» προσέθετε, επιδιώκοντας παράλληλα να αναδείξει τη σημασία που θα είχε το ότι για πρώτη φορά η ελληνική Βουλή θα υιοθετούσε με συντριπτική πλειοψηφία το πρόγραμμα. Ο Ντράγκι ήταν δύσπιστος, αλλά αναγνώριζε ότι ένα ηχηρό μήνυμα πολιτικής συναίνεσης θα ήταν όπλο και στα δικά του χέρια, ιδίως απέναντι στο Βερολίνο που καραδοκούσε. Το πακέτο εγκρίθηκε τις πρώτες πρωινές ώρες από 229 βουλευτές και ο συναγερμός έληξε.

Δεν ήταν ο πρώτος συναγερμός. Στις 5 Ιουλίου είχε προηγηθεί η φωτιά από το ηχηρό δημοψηφισματικό Οχι, μία εβδομάδα νωρίτερα το Προεδρικό Μέγαρο είχε βραχυκυκλώσει από το ναυάγιο στη Σύνοδο Κορυφής και την απόφαση Τσίπρα για το δημοψήφισμα.

Ο Μάριο Ντράγκι, ο Ζακ Αταλί και ο Γιούνκερ ήταν εκείνες τις ημέρες οι τρεις βασικοί πρωταγωνιστές που ενεργοποιήθηκαν από την Προεδρία για να αποφευχθεί η μεγάλη έκρηξη. Ο Αταλί ήταν στην πραγματικότητα ο άνθρωπος που βρισκόταν πίσω από τις κινήσεις του Ολάντ και άνοιξε τη γραμμή ανάμεσα στον Παυλόπουλο και το Ελιζέ. Η επαφή τού οικονομολόγου με τον Παυλόπουλο είχε ξεκινήσει νωρίτερα, την άνοιξη του 2015, με τη μεσολάβηση του Χάρη Παμπούκη, και οδήγησε σε μια ειδική σχέση του Παυλόπουλου με τον Ολάντ – την οποία διευκόλυνε και η γαλλική παιδεία του Προέδρου της Δημοκρατίας.

Μπροστά στην εικόνα αδιεξόδου με την ελληνική κυβέρνηση, στον Παυλόπουλο στράφηκε και ο Γιούνκερ, ενώ καθοριστικός αποδείχθηκε ο ανοικτός δίαυλος με τον Ντράγκι. Ο Παυλόπουλος είχε αντιληφθεί εγκαίρως ότι ο διοικητής της ΕΚΤ ήταν πρόσωπο-κλειδί στο ελληνικό ζήτημα, καθώς δεν λειτουργούσε ως «μαριονέτα» κανενός συστήματος και θα μπορούσε να δώσει τη δική του μάχη εάν πειθόταν για την ελληνική αξιοπιστία. Με την πολιτική στήριξη του Ολάντ εξασφαλισμένη, η Προεδρία επένδυσε στον Ντράγκι για να υπάρξει δεύτερη ευκαιρία για τη χώρα μετά το δημοψήφισμα.

Η διαβεβαίωση Τσίπρα ότι το δημοψήφισμα δεν είχε καμία σχέση με τη θέση της χώρας στο ευρώ, το Συμβούλιο Αρχηγών της επομένης με το κοινό ανακοινωθέν που εξέπεμπε μια ευρωομοψυχία της εγχώριας πολιτικής σκηνής, τα βήματα που ακολούθησαν στη Βουλή με την εντολή στην κυβέρνηση για νέα διαπραγμάτευση και συμφωνία ήταν κινήσεις που είχαν αποφασιστεί στον άξονα Παυλόπουλου – Ολάντ. Το μήνυμα του γάλλου προέδρου «βοηθήστε με να σας βοηθήσω» είχε φθάσει πρώτα στην Προεδρία.

Αρμόδιες πηγές διαβεβαιώνουν ότι ο Παυλόπουλος ενημερώθηκε για το δημοψήφισμα κατά τη μεταμεσονύκτια επίσκεψη του Αλέξη Τσίπρα στο Προεδρικό Μέγαρο μετά το ναυάγιο στη Σύνοδο Κορυφής της 29ης Ιουνίου – και ακόμη κι αν διαφωνούσε, δεν μπορούσε να το αποτρέψει. Παρά τις τότε εκκλήσεις της αντιπολίτευσης για ένα προεδρικό μπλόκο, οι ίδιες πηγές εκτιμούν ότι το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος δείχνει ότι μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε τελικώς να οδηγήσει σε άλλες εκρηκτικές – πολιτικές και κοινωνικές – καταστάσεις. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι θεωρούσε διέξοδο το δημοψήφισμα, αντιθέτως έως τα μέσα Μαΐου του 2015 εμφανιζόταν πεπεισμένος για την επίτευξη συμφωνίας με τους δανειστές.

Η ανησυχία στο Προεδρικό για ένα αδιέξοδο άρχισε να καταγράφεται μετά το εξόχως αρνητικό κλίμα στο Eurogroup που έγινε στη Ρίγα, για το οποίο ο Παυλόπουλος δεν απέδωσε την ευθύνη στους εταίρους. Η στάση τού τότε υπουργού Οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη είχε κριθεί τουλάχιστον αμφιλεγόμενη – και η Προεδρία φρόντισε να διαμηνύσει στο Μαξίμου ότι θα εναντιωθεί σε ένα σχέδιο ρήξης με την Ευρώπη.

Η τοξικότητα Βαρουφάκη είχε γίνει αντιληπτή στο Προεδρικό Μέγαρο και από τις επαφές του Προκόπη Παυλόπουλου με τον Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. Με τον Γερμανό ο Προκόπης είχε συνυπάρξει επί μία πενταετία στις ευρωπαϊκές συνόδους των υπουργών Εσωτερικών και μέσω της προσωπικής σχέσης μπορούσε τουλάχιστον να γνωρίζει από πρώτο χέρι το κλίμα που διαμορφωνόταν στο Βερολίνο. Στη βάση αυτή, η αντικατάσταση Βαρουφάκη από τον Τσακαλώτο ήταν μια κίνηση που η Προεδρία επικροτούσε, εάν δεν είχε εισηγηθεί.      

                

Μετά τη συμφωνία, ο Παυλόπουλος εμφανιζόταν στους εταίρους ως βασικός εγγυητής της πολιτικής σταθερότητας και υλοποίησης των συμφωνηθέντων. Εάν εντός των τειχών και ιδίως στον αντιπολιτευτικό άξονα είχε καλλιεργηθεί η εικόνα ενός Προέδρου που λειτουργεί ως «άνθρωπος του Τσίπρα», για τους έξω ο Τσίπρας καταγραφόταν ως «άνθρωπος του Παυλόπουλου», με την έννοια ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας μπορούσε να κρατήσει τα γκέμια και να αποφευχθούν νέοι αιφνιδιασμοί από την Αθήνα. Υπό αυτό το πρίσμα, ο Παυλόπουλος, αν και αναγνώριζε το προβληματικό τοπίο από τις κινήσεις της ομάδας Λαφαζάνη και άλλων δραχμιστών που είχαν αποχωρήσει από τον ΣΥΡΙΖΑ, δεν ευνοούσε μια προσφυγή στις κάλπες πριν κλείσουν όλες οι εκκρεμότητες από τη νέα συμφωνία και ολοκληρωθεί η πρώτη αξιολόγηση.

Η προσέγγιση Παυλόπουλου ήταν πως δεν μπορούσαν να γίνουν εκλογές τουλάχιστον πριν από τον Νοέμβριο του 2015, καθώς δεν γινόταν νωρίτερα να έχουν προετοιμαστεί το νέο Ασφαλιστικό, Φορολογικό κ.λπ. Τα μηνύματα από Βερολίνο και Παρίσι ότι «οι εκλογές θα ήταν μέρος της λύσης» και οι διαβεβαιώσεις Τσίπρα σε Μέρκελ – Ολάντ ότι θα γίνουν σεβαστές οι νέες δεσμεύσεις της χώρας απέτρεψαν μια εναντίωση της Προεδρίας στην εκλογική ζαριά του περασμένου Σεπτεμβρίου.