Μια αιωνιότητα και μία επέτειος

Θυμάμαι έντονα τα καλοκαίρια που περνούσα μαζί του στην Αίγινα, διότι ο πατέρας μου έπρεπε να μένει στον Ικαρο κι έτσι εκείνος γινόταν ο κηδεμόνας μου. Ενας κηδεμόνας που μ’ έμαθε να καπνίζω! Μέναμε μαζί με τον Ελύτη στο ίδιο ξενοδοχείο κι ο Μόραλης συνήθιζε να τον κοροϊδεύει, διότι ο Ελύτης ήταν προληπτικός κι έμπαινε στη θάλασσα ή μία ή τρεις φορές, αλλά ποτέ δύο. Ηταν ένας υπερβολικά γενναιόδωρος άνθρωπος. Οχι μόνο επειδή άφηνε τεράστια φιλοδωρήματα στα εστιατόρια, αλλά γενναιόδωρος και ψυχικά. Σε εκείνον εμπιστευόμουν τα μυστικά μου, τα ερωτικά μου, τα σχέδιά μου για το μέλλον, κι ας νευρίαζα μαζί του επειδή είχε μανία με τα ανέκδοτα κι εγώ θεωρούσα ότι ήταν πολύ καλύτερος από τα ανέκδοτά του.

Ημουν 16 ετών το 1970, παιδάκι τότε, και κέρδισα ένα πρόγραμμα ανταλλαγής μαθητών για την Αμερική διάρκειας τριών μηνών. Θυμάμαι, μου χάρισε ένα χρυσό παντατίφ σε σχήμα φακέλου πριν φύγω. Το μήνυμα ήταν να μην ξεχνώ να του γράφω. Κι εγώ του έγραφα όσο συχνά και στον πατέρα μου, μέρα παρά μέρα, τις εμπειρίες μου, διότι ήθελα να ξέρει πώς περνάω, ώστε όταν επέστρεφα να μπορέσουμε να τα συζητήσουμε όλα αυτά.

Το χιούμορ του, δε, ήταν αστείρευτο. Την τελευταία του μεγάλη έκθεση στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη, το 2006, την επισκέφθηκε ο τότε πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, ο οποίος και του ζήτησε να φάνε ένα βράδυ μαζί. Ο Μόραλης έπαθε πανικό. Δεν ήθελε να βγει βράδυ, δεν ήξερε σε ποιο μαγαζί να πάνε. Βουλευτής Επικρατείας τότε εγώ της Νέας Δημοκρατίας, πρότεινα να γίνει ένα γεύμα στο σπίτι μου. Είχα σηκωθεί από τα ξημερώματα και μαγείρευα. Οταν έφτασε, έριξε μια ματιά στους τοίχους όπου κυριαρχούν τα δικά του έργα, διότι το σπίτι μου μοιάζει με πινακοθήκη Μόραλη. Ανάμεσά τους έχω ακόμη ένα έργο του Εγγονόπουλου κι ένα του Χατζηκυριάκου – Γκίκα. Μου λέει λοιπόν αστειευόμενος θέλοντας δήθεν όλα τα φώτα στραμμένα πάνω του: «Μήπως αυτά να τα πάμε σε ένα άλλο δωμάτιο;».

Τα γενέθλιά του τα γιορτάζαμε πάντα μεσημέρι, όποια μέρα κι αν έπεφταν, στην γκαλερί. Δεν κάναμε ανοιχτή πρόσκληση, αλλά οι φίλοι του, οι συνάδελφοί του και οι μαθητές του ήταν πάντα εκεί. Ο Ελύτης, ο Νικολάου, ο Καπράλος… Του ανοίγαμε σαμπάνια και του φτιάχναμε μια τούρτα που αντέγραφε ένα έργο του. Τη χρονιά της έκθεσής του με τα γλυπτά, το 2004, ο Στέλιος Παρλιάρος τού έφτιαξε σε τούρτα το «Ερωτικό». Και πριν την κόψουμε, του έκανε διορθώσεις, του εξηγούσε τι θα έπρεπε να έχει κάνει για μεγαλύτερη ακρίβεια στην απόδοση του γλυπτού.

Ηταν ένας πολύ οργανωμένος άνθρωπος που δεν ξέφευγε από το πρόγραμμά του. Εβγαινε από το σπίτι ντυμένος στην εντέλεια και με την ομπρέλα στο χέρι ακόμη κι αν είχε συννεφιά, ώστε να είναι προετοιμασμένος σε περίπτωση βροχής. Αγαπούσε δε πολύ την κολόνια Ροζέ Γκαλέ κι όποιος πήγαινε στο Παρίσι φρόντιζε να του φέρει κι ένα μπουκάλι.

Το πρώτο πράγμα που έκανε όταν έβγαινε από το σπίτι του το πρωί ήταν να πάει για καφέ. Παλιότερα το ραντεβού ήταν στο Μπραζίλιαν, όταν έκλεισε, στο Ντα Κάπο. Η επόμενη στάση του ήταν στον Ικαρο (σ.σ.: στη Βουλής) όπου διατηρούσε μακρά συνεργασία και είχε φιλοτεχνήσει τα εξώφυλλα σχεδόν όλων των μεγάλων και εν συνεχεία ανέβαινε στην γκαλερί μας, στην Κριεζώτου. Μας έλεγε τα νέα του, ασχολούνταν με το ποια έργα του θα βγουν σε πολλαπλά – πολλές φορές μας παρακαλούσε να βγάζουμε περισσότερα έργα του σε μεταξοτυπίες για να είναι προσιτά σε φιλότεχνους που δεν έχουν πολλά χρήματα – κι έφευγε για τον χώρο της κεραμίστριας Ελένης Βερναρδάκη, το ADC, με την οποία είχε συνεργαστεί για πολλά μεγάλα επιτοίχια έργα του, ένα εκ των οποίων είναι εκείνο που βρίσκεται πάνω από την είσοδο του ξενοδοχείου Χίλτον. Περνούσε από την γκαλερί στην πλατεία αργότερα. Και το μεσημέρι είχε το δικό του τραπέζι στην ταβέρνα του Φιλίππου – «η τραπεζαρία μου», όπως έλεγε. Το απόγευμα μετά τη σιέστα του πήγαινε σε όλες τις εκθέσεις των μαθητών του. Τα Σάββατα, δε, δεν υπήρχε περίπτωση να μην περάσει από την γκαλερί για τα καθιερωμένα κρασιά, εκτός κι αν έλειπε στην Αίγινα. Ηταν πάντα εκεί με τα ανέκδοτά του, αλλά και ένα σχόλιο όταν έβλεπε μια γυναίκα με ωραία πόδια, στα οποία είχε αδυναμία.

Το 1983 η Εμπορική Τράπεζα αποφάσισε να εκδώσει έναν τόμο με το έργο του Γιάννη Μόραλη, ήδη μεγάλου και καταξιωμένου καλλιτέχνη. Ο τότε διευθυντής  της Εθνικής Πινακοθήκης Δημήτρης Παπαστάμος προσφέρθηκε να διαθέσει τον χώρο και την υποδομή του Μουσείου για το «στήσιμο» του βιβλίου, το οποίο ο Μόραλης εμπιστεύθηκε στον σκηνογράφο Βασίλη Φωτόπουλο, που εκτιμούσε απεριόριστα. Η συγκέντρωση του υλικού, η φωτογράφιση, η καταγραφή, η τεκμηρίωση ανατέθηκαν σε μένα, νεαρή τότε επιμελήτρια της Πινακοθήκης. Για πέντε περίπου χρόνια, κάθε μέρα ο Μόραλης ερχόταν στο γραφείο μου να παρακολουθήσει την εξέλιξη του βιβλίου και να κάνει τις παρατηρήσεις του. Συνήθως τα απέρριπτε όλα. Με τη γνωστή του τελειομανία, δοκίμαζε ξανά και ξανά νέα τοποθέτηση των έργων του στις σελίδες, ανέτρεπε τη σειρά που είχαμε αποφασίσει την προηγούμενη μέρα, άλλοτε αυστηρός στη χρονική ακολουθία και άλλοτε ελαστικός, προκειμένου το έργο να αναδεικνύεται καλύτερα. Και όλα αυτά με απίστευτο χιούμορ, με ανέκδοτα και διηγήσεις, ο Βασίλης, χωρίς παρεξήγηση, να τραγουδά «ράβε, ξήλωνε, ράβε, ξήλωνε, δουλειά να μη σου λείπει» και εγώ, παρόλη την ευφρόσυνη ατμόσφαιρα, μέσα στο άγχος, να προσπαθώ να έχω έτοιμο το υλικό στα χέρια μου, που πιθανόν θα χρειαζόταν και αυτή τη φορά. Η μεγάλη μου αγωνία ήταν η χρονολόγηση των έργων, γιατί δεν υπήρχε πάντα η χρονολογία στην υπογραφή. Μόλις έμπαινε στο γραφείο μου, η πρώτη ερώτησή μου ήταν πότε έγινε το ένα έργο, πότε έγινε το άλλο. Ωσπου κάποια μέρα μού λέει: Για να μην ταλαιπωρείσθε, θα σας μάθω – πάντα μου μιλούσε στον πληθυντικό – έναν τρόπο για να χρονολογείτε τα έργα μου. Θα σας δείξω πώς να αναγνωρίζετε τα μοντέλα μου, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, συνήθως τα μαλλιά, θα σημειώσετε τη χρονολογική σειρά, και έτσι δεν θα παιδεύεστε. Το Μαράκι με την αλογοουρά γύρω στο 1950-1955, αργότερα γύρω στο 1960 η Μαριάννα με τα μαλλιά ώς το αφτί, μετά η Ολια με τα μαλλιά κοντά στους ώμους. Πέντε χρόνια κράτησε η προετοιμασία του βιβλίου. Πέντε χρόνια που με πλούτισαν σε γνώση και εμπειρίες. Πέντε χρόνια κοντά σε έναν καλλιτέχνη που μ’ έμαθε να βλέπω τα έργα, να εκτιμώ τον κόπο που τα γέννησε, τον λόγο της δημιουργίας τους.

Εδουάρδος Σακαγιάν

Στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στο Πολυτεχνείο, δίπλα στο Αρχαιολογικό Μουσείο στην Πατησίων και στα Εξάρχεια, υπήρχαν τότε τα εργαστήρια ζωγραφικής, γλυπτικής και χαρακτικής. Οι σπουδές της ζωγραφικής εντός των εργαστηρίων ήταν με μοντέλα γυμνά ή ντυμένα, καθισμένα και όρθια μπροστά από χρωματιστά πανιά κρεμασμένα. Ολα αυτά τοποθετημένα επάνω σε ένα βάθρο για να τα βλέπουν όλοι και να ζωγραφίζουν το ίδιο θέμα – τα έργα των εργαστηρίων ζωγραφικής έμοιαζαν μεταξύ τους. Το εργαστήριο ζωγραφικής Γιάννη Μόραλη, στο οποίο έγινα δεκτός και φοίτησα, είχε – απ’ όσο θυμάμαι – μέσα σε μια βιτρίνα μια αναπαραγωγή του Ογκίστ Ρενουάρ, από πάνω δυο σπουδές γυμνών έργων του Γιάννη Καïλή, παλαιότερου σπουδαστή του εργαστηρίου, και στον τοίχο κρεμασμένα, νομίζω, ψηφιδωτά αντίγραφα της Ραβέννας. Ο Μόραλης σε μια πινακίδα με χαρτιά και μολύβι σημείωνε ό,τι ήθελε να δείξει και να σχολιάσει. Παραθετική άσκηση χρωματική και σχεδιαστική. Κρατώ αυτό που έλεγε για τη χρησιμότητα των ασκήσεων εκεί και τότε, επειδή αργότερα θα ‘ναι αργά. Είναι γνωστές οι προσωπογραφίες που ζωγράφισε ο Γιάννης Μόραλης όσο και τα γεωμετρικά του έργα.

Παύλος Σάμιος

Μου ζητήθηκε να μιλήσω για τον δάσκαλό μου με τρεις λέξεις κι εγώ επέλεξα τις ακόλουθες.
Γεωμετρία: φαίνεται ότι την είχε κληρονομήσει από τους αρχαίους Ελληνες. Την είχε στο πετσί του, ήταν μέρος του εαυτού του. Με τον όρο «γεωμετρία» εννοώ την τάξη που είχε στη ζωή του, τον τρόπο που οργάνωνε τα έργα του, τη σχέση που ανέπτυσσε με τους ανθρώπους γύρω του. Τον θυμάμαι με το κοστούμι του, τη γραβάτα του, την ποδιά του να κάθεται μπροστά στο καβαλέτο τού καθενός μας και να παρατηρεί πώς έχουν τοποθετηθεί τα πράγματα στο έργο. Το σχέδιο, κατά τη γνώμη του, ήταν το πρωτεύον κι αυτή η άποψη αντανακλούνταν σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής του.

Χρώμα: σεβάστηκε τα γαιώδη χρώματα, δηλαδή το μπλε ultramarine, την ψημένη σιέρα, την ώχρα, το χοντροκόκκινο, το πράσινο του τσιμέντου. Αυτές τις γαιώδεις γκάμες χρησιμοποίησε σε όλα του τα έργα, δεν έπαιξε με την παλέτα του ιμπρεσιονισμού, γι’ αυτό και δύσκολα έβλεπες κίτρινο ή έντονο κόκκινο ή μοβ. Το χρώμα για τον Μόραλη είχε σχέση με τον συναισθηματικό κόσμο, δεν επιλεγόταν επειδή ταίριαζε με το διπλανό.

Χιούμορ: ο τρόπος του για να πλησιάσει κάποιον ήταν ένα ανέκδοτο που το έλεγε με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο. Με το χιούμορ του συμμετείχε στην τάξη κι ερχόταν πιο κοντά στους φοιτητές. Ποτέ δεν ήταν μόνο δάσκαλος, ήταν και πατέρας και ταυτοχρόνως γινόταν και παιδί, νέος. Τον έχουν χαρακτηρίσει αιώνιο έφηβο. Εμείς τον ζήσαμε έτσι. Είμαι πολύ τυχερός που είχα τέτοιο δάσκαλο. Με έμαθε να σκέφτομαι για τη ζωή και να τη ζω.