Γεύσεις πατρίδας

Με αφορμή το Σάββατο του Λαζάρου, ας μιλήσουμε και για άλλες συμβολικές αναστάσεις. Πιστεύω ότι μια ανάσταση είναι κάθε φορά μια εγκαυστική της μνήμης όταν αναδύεται στον ορίζοντα της συνείδησης μια βαθιά εμπειρία που έχει σημαδέψει τη ζωή μας, κυρίως όμως την κοινοτική μας ζωή. Οι τελετές, χαρούμενες ή πένθιμες, οι επέτειοι αλλά και μεγάλες ή μικρές αποτυχίες που αποτέλεσαν ορόσημα για αλλαγή πορείας, για ανάστροφη πλεύση ή για ανάδυση από έναν βυθό που δύσκολες συνθήκες, λάθη προσωπικά, έχθρες, ζήλειες, ανταγωνισμοί μάς έχουν καταβυθίσει.

Η λογοτεχνία συχνά παίζει αυτό τον ρόλο. Διασώζει στιγμές έξαρσης, στιγμές ήττας, δισταγμούς, ελιγμούς, ντροπές και λύπες, πρωτοβουλίες και πανικούς του βίου της στενής ή της μεγάλης πατρίδας.

Η λογοτεχνία καταγράφει τελετουργικά ξενιτιάς, στρατόπεδα εξορίστων, καταυλισμούς προσφύγων, ορφανοτροφεία, στρατώνες, σχολικές αίθουσες, φυλακές, πορείες ανέργων, διαδηλώσεις απολυμένων, εκτελέσεις αθώων και δάκρυα προδομένων.

Μέσα από τη λογοτεχνία ανασταίνονται περιπέτειες, χειρονομίες, χαμόγελα, απελπισμοί, χαμένες ευκαιρίες ατόμων και λαών, ανήμερα πάθη και ελπίδες, σωσίβια επιβίωσης και οάσεις σωτηρίας.

Η λογοτεχνία ανασταίνει τους νεκρούς του παρελθόντος και τους περιφέρει είτε ως φαντάσματα είτε ως λάβαρα είτε ως είδωλα και περασμένα μεγαλεία ή ξεχασμένα δοχεία ψυχής.

Ενα τέτοιο λογοτεχνικό κείμενο παρακλητικό της μνήμης είναι η «Λωξάντρα» της Μαρίας Ιορδανίδου και ως μονόλογο το αποδίδει συγκλονιστικά στο Θέατρο Μεταξουργείο, Σάββατο και Κυριακή, η Αννα Βαγενά.

Η Λωξάντρα είναι μια ριζιμιά πέτρα της ιθαγένειάς μας. Εγραφα κάποτε πόσο στη λογοτεχνία μας λείπει ο τυπικός χαρακτήρας του Πάντρε Παντρόνε, του πάτερ φαμίλια που μνημειώθηκε στην ευρωπαϊκή αστική λογοτεχνία. Μόνο όπου επηρεάστηκε η ελληνική τοπική κοινωνία από δομές δυτικές και θεσμούς αστικής οργάνωσης: πρώιμα η Κρήτη με τη βενετσιάνικη επιρροή μάς έδωσε πατεράδες όπως ο Αβραάμ ή ο τυραννικός πατέρας της Ερωφίλης ή κωμικές περσόνες όπως ο Στάθης και, βέβαια, η επτανησιακή επίσης ιταλική παράδοση με χαρακτήρες όπως ο Χάσης του Γουζέλη, ο Δάρειος Ρονκάλας του Αντώνη Μάτεσι και ο Παναγής Βιολάντης του Ξενόπουλου μάς χάρισαν «αστούς» πατέρες με όλα τα γνωρίσματα που συμπύκνωναν μια ιστορική διαστρωμάτωση με πατερναλιστικές φιγούρες αυταρχικών δυναστειών, φεουδαρχικών παραδόσεων και εμπορικών δομών μιας αστικοποιημένης κοινωνίας.

Η υπόλοιπη Ελλάδα που βγήκε από τα 400 χρόνια της οθωμανικής κατοχής τίμησε και ανέδειξε μια ηρωική και περήφανη μητρική περσόνα. Η λογοτεχνία της Κεντρικής Ελλάδας και των παραλίων της Μικράς Ασίας μνημείωσε τη Μάνα κλώσσα, τη Μάνα καταφύγιο, τη βασανισμένη Μάνα, τη Μάνα καπετάνισσα και τη Μάνα κέντρο της εστίας. Δεν πήγε πίσω και η νότια παράδοση της Ευρώπης με την Μπερνάρντα Αλμπα, τη Λύκαινα, τις μανάδες του ιταλικού νεορεαλιστικού σινεμά του Ροσελίνι, του Παζολίνι, του Φελίνι κ.τ.λ.

Μια πρόχειρη διαίρεση των ευρωπαϊκών οικογενειακών δομών θα μπορούσε να διακρίνει έναν μητριαρχικό Νότο και έναν πατριαρχικό Βορρά (Ιψεν, Στρίντμπεργκ, Μπέργκμαν κ.τ.λ.). Είναι τυχαίο άλλωστε που ο Νότος έχει αναγάγει την Παναγία ως αυτόνομη και κυρίαρχη, ισότιμη χριστιανική αγιότητα;

Επιστρέφω στη «Λωξάντρα». Σκοπός μου δεν είναι να χαρακτηρίσω το αφήγημα της Ιορδανίδου κάτι ιδιαίτερο ή μεγάλο πεζογράφημα. Μια έξοχη ηθογραφία είναι. Μια καταγραφή ηθών, εθίμων και κοινόχρηστων στον ανατολικό Ελληνισμό εμπειριών.

Κι όμως σε κάτι ξεχωρίζει. Εστιάζει σε μια καθημερινή εμπειρία αναγνωρίσιμη σε όλους όσοι μοιράζονται ανάλογες μνήμες.

Η Λωξάντρα είναι μια Μάνα κλώσσα. Μεγαλώνει τα παιδιά του άντρα της, τα δικά της, τα εγγόνια της, τα καθοδηγεί, τους μεταλαμπαδεύει αξίες χωρίς βάναυσο διδακτισμό αλλά με την καθημερινή λάτρα των στοιχειωδών συμπεριφορών της κοινοτικής μνήμης. Ανάγει τον λιτό βίο της σε παράδειγμα της φαμίλιας. Η άγρυπνη παρουσία της, οι τακτικές και στρατηγικές κινήσεις, οι ελιγμοί της, ο συμβιβαστικός της κανόνας, η πάστρα και ο οίστρος ζωής, η χαρά και η χαρμολύπη να εναλλάσσονται και να στηρίζουν τον οίκο την καθιστούν τον κορφιά της στέγης. Κορφιάς ήταν το μεγάλο δοκάρι που στήριζε το ταβάνι μοιράζοντας το βάρος της στέγης στα κλίτη. Τέτοια η Μάνα Λωξάντρα.

Και ποια η παιδαγωγική της; Η τροφή!

Το έξοχο βιβλίο της Ιορδανίδου είναι ένας ύμνος, μια αποθέωση, μια θεία ευχαριστία στη μαγειρική τέχνη. Καμιά σχέση με τις εξεζητημένες μαγειρικές της ευρωπαϊκής γαστρονομίας. Η μαγειρική της Λωξάντρας είναι μια κατάφαση στα προϊόντα της τοπικής καλλιέργειας. Ο κήπος, η γειτονιά, ο μανάβης, ο χασάπης, ο φούρναρης, το μαντρί, τα μυριστικά του βουνού και του κάμπου προσφέρονται και τιμώνται στο τσουκάλι.

Η γεύση και η όσφρηση είναι οι πλέον «πρωτόγονες» αισθήσεις θα έλεγα και οι πλέον «ερωτικές». Θυμηθείτε τον Σολωμό στο πλέον ερωτικό του άσμα: «Εστησε ο έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη / κι η φύσις ήβρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα / και στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους /…».

Η Λωξάντρα κρατεί την ισορροπία του σπιτικού της μαγειρεύοντας. Δεν είναι η χόρταση ο σκοπός. Είναι για τη μαγείρισσα ο οίστρος του αυτοσχεδιασμού, η έκπληξη της πρωτοτυπίας, ο νέος ερωτισμός των γευστικών καλύκων και από την άλλη, η απόλαυση των συνδυασμών στο στόμα των συνδαιτυμόνων, οι αποκαλυπτικές κραυγές του θαυμασμού για το νέο εύρημα. Η Ιορδανίδου στο βιβλίο της καταγράφει εκατοντάδες φαγητά. Κάθε ένα είναι όπως η προσευχή: παρηγορητικό, αμνήμον, ερεθιστικό, επιθετικό, παρακλητικό, ηρεμιστικό, ναρκωτικό.

Ας θυμηθούμε την περιπέτεια μιας ελληνικής λέξης. Στον Ομηρο ο νόστος, η βαθιά επιθυμία του ξενιτεμένου να γυρίσει στην πατρίδα έπλασε το γλωσσικό διώνυμο «νόστιμον ήμαρ»: η ημέρα της επιστροφής στη γενέθλια γη. Πώς, ω συνέλληνες, η λέξη «νόστιμος» έφτασε σε μας με τη σημερινή γευστική του σημασία; Είναι η νοσταλγία του ξενιτεμένου για τα μητρικά φαγητά. Εχω μια τραυματική μνήμη να καταθέσω. Το 1975 βρεθήκαμε στη Βουλγαρία ως τουρίστες. Ενα βράδυ στην κεντρική πλατεία της Βάρνας, όπου μαζεύονταν και παρέες ελλήνων πολιτικών προσφύγων, όταν άκουσε να μιλάμε μεταξύ μας ελληνικά ένας υπερήλικος εμιγκρές μάς πλησίασε και μας είπε: «Πατριώτες, σας παρακαλώ, πέστε μου πώς τραγανίζει στο στόμα η πετσούλα από το πασχαλινό τ’ αρνί;»!

Τριάντα χρόνια πεθαμένη η μάνα μου κι όμως πολύ συχνά νοσταλγώ τις φακές της γιατί πιστεύω πως κανένας άλλος δεν πετύχαινε τη δόση στο ξίδι!

Η Αννα Βαγενά βιώνει το κείμενο της Ιορδανίδου με τις εμπειρίες της θεσσαλικής της ιθαγένειας και την αμεσότητα μιας υποκριτικής που συνδυασμένη με αφοπλιστικό λαϊκό χιούμορ δοξάζουν την ελληνική αίσθηση του ρυθμού.

Μέσα σε έναν εξαίσιο σκηνικό χώρο ελληνικού αστικού γούστου που φώτισε η Μελίνα Μάσχα, ο Λάμπρος Λιάβας οργάνωσε το μουσικό πεδίο με μέλη της Ανατολής. Ευτυχώς, υπάρχουν ακόμη ως παρηγοριά οι δροσιές και οι μόσχοι τής μέσα Ελλάδας.