Επιστροφή στη ρίζα

Δεν έχει ακόμη η θεατρολογική μας ακαδημαϊκή βιβλιογραφία καταπιαστεί με τις οφειλές της μεταπολεμικής μας δραματουργίας στο ευρωπαϊκό νατουραλιστικό και ρεαλιστικό θέατρο αλλά και το αμερικανικό που, όπως πρόσφατα έγραψα εδώ, οφείλει τα πάντα στο ευρωπαϊκό μέχρις άκρας αφοσιώσεως.

Επειδή δεν επιθυμώ να επεκταθώ σε εξαντλητικές αναφορές, ας μείνω σε δύο χρονικά και γεωγραφικά αντίθετους πόλους, τον Τσέχοφ και τον Τενεσί Ουίλιαμς. Το τι οφείλει ο δεύτερος στον πρώτο είναι και γνωστό και ομολογημένο. Για να συνεννοηθούμε, πρόκειται για δύο εκδοχές του κριτικού ρεαλισμού, γνήσιου τέκνου του νατουραλισμού που βαπτίστηκε ιστορικά: ηθογραφία. Αλλά ο όρος στην Ελλάδα παραμορφώθηκε και υποβαθμίστηκε ώστε για πολλά χρόνια και δυστυχώς από την κριτική και την ιστορία του θεάτρου να ταυτιστεί με την επαρχιώτικη και λαϊκίστικη γραφικότητα.

Η ηθογραφία, μετάφραση στα ελληνικά της Moralitas, γεννήθηκε στην ευρωπαϊκή καλλιτεχνική συνείδηση ως αναγκαίο αισθητικό αίτημα που επέβαλε η κοινωνία μετά τον Διαφωτισμό, τη Γαλλική Επανάσταση και βεβαίως το κίνημα «θύελλα και ορμή» του ρομαντισμού. Ο ρομαντισμός είναι ιστορικό, κοινωνικό και αισθητικό κίνημα. Είναι η επανάσταση στον χώρο της Ιστορίας, της πάλης των τάξεων και των ηθών… Εγκαταλείπεται η παλαιά αριστοκρατική, γεωκτημονική, εκκλησιαστική στρωματογραφία και αναδύεται στην επιφάνεια ο καταπιεσμένος πληθυσμός των αστών: έμποροι, υπάλληλοι, μάστορες, προλετάριοι. Η θεματογραφία βέβαια είχε αρχίσει να σκαρίζει σε κάποια έργα του Σαίξπηρ («Οι εύθυμες κυράδες»), σε κάποια έργα που πρυτάνευαν νέα κοινωνικά επαγγέλματα (φιλάργυροι, τοκογλύφοι, μισθοφόροι, στρατιωτικοί) και περιφερόμενοι μικροαπατεώνες. Αλλά λίγο πριν από τη Γαλλική αστική Επανάσταση εμφανίζονται πατεράδες αφέντες, κληρονομικές υποθέσεις, νόθοι γιοι, αταίριαστοι ταξικά γάμοι, τάσεις γυναικείας χειραφέτησης. Εγκαθιδρύεται στις ευρωπαϊκές σκηνές η αστική ηθική.

ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ. Στις προηγμένες βιομηχανικά χώρες αρχίζει η εσωτερική μετανάστευση, η συγκέντρωση στα αστικά κέντρα εργατικών χεριών που εγκατέλειψαν το δρεπάνι και το μυστρί και μετατράπηκαν, όπως το ψυχανεμίστηκε ο Μαρξ, σε αλλοτριωμένα άτομα, αφού δάνεισαν την εργατική τους δύναμη ή την πούλησαν φτηνά στο κεφάλαιο που σωρεύει εκμεταλλευόμενο την εργασιακή τους υπεραξία.

Η ύπαιθρος αγροτική χώρα των κρατών ρημάζει, εγκαταλείπεται και τα προϊόντα της πωλούνται στο χωράφι αντί πινακίου φακής και φτάνουν στην αγορά των μεγαλουπόλεων ή στα εργοστάσια τροφίμων μεταπωλούμενα σε δεκαπλάσια τιμή, κέρδη των μεσαζόντων και των εμπόρων.

Ο Τσέχοφ και ο Ουίλιαμς του ακραίου μας παραδείγματος καταγράφουν αυτή την αλλοτρίωση ανθρώπων και προϊόντων. Καταγράφουν τα νέα ήθη, τη νέα ηθική της συναλλαγής, της υποδούλωσης, της ισοπέδωσης και της υποκουλτούρας.

Το θέατρο αυτής της πολωμένης εποχής είναι ένα ανάπτυγμα ανθρώπων που θέλουν να φύγουν από τη γη τους, τα ήθη τους, τη μιζέρια τους και το περιθώριο, και ανθρώπων που σταβλίζονται σε εργατικά γκέτο, σε υποβαθμισμένες συνθήκες, στις παρυφές των βιομηχανικών αστικών περιοχών. Μετανάστες και παρίες. Είναι ηλίθιο να ονομάζεται η δραματουργία του Κεχαΐδη νεο-ηθογραφία. Υπάρχει τίποτε το νέο, θεματικά τουλάχιστον, στο «Πανηγύρι» του σε σχέση με τους «Κούρδους» του Καμπύση (1896), το «Κόκκινο πουκάμισο» του Μελά, τα πρώτα έργα του Ξενόπουλου, την «Καινούργια ζωή» του Μπόγρη, το «Φυντανάκι» του Χορν, την «Παλιά Αυλή» του Χατζηαργύρη ή την «Εβδομη ημέρα της Δημιουργίας» (1956) του Καμπανέλλη;

Και έχουν μεσολαβήσει Δαμιανός, Κοτζιάς, Περγιάλης, Πατατζής σε κείνο το θαυματουργό πατάρι στην Καλλιθέα του πρωτοπόρου Αδαμάντιου Λεμού, όπου πρωτοπαίχτηκε έργο του Καμπανέλλη (1951). Ολα αυτά τα έργα ήταν ηθογραφίες, καταγραφή, ανάλυση των ανθρωπίνων συμπεριφορών μετά τον Α’ και τον Β’ Πόλεμο, μετά τον Διχασμό, πριν από το Γουδή, πριν από το κραχ του 1897 και του 1929! Ανεργοι, μικροαπατεώνες, ανέστιοι, φυγάδες, λαμόγια, προδομένοι και προδότες, βασανισμένοι και βασανιστές, θύματα και θύτες.

Για να αντιληφθεί κανείς την προσφορά (1962) του Κεχαΐδη με το «Πανηγύρι» δεν μπορεί να παραβλέπει την περιρρέουσα πνευματική, οικονομική, κοινωνική ατμόσφαιρα μέσα στην οποία ο σπουδαίος αυτός εσωτερικός μετανάστης (Τρικαλινός) άντλησε θέματα, χαρακτήρες, τύπους και συμπεριφορές. Επαρχιώτες και οι δύο συναντηθήκαμε γύρω από το Πανεπιστήμιο στην Σόλωνος, είδαμε μαζί ως φίλοι τις ταινίες της κινηματογραφικής λέσχης, ανηφορίζαμε στη Σίνα για να ακούσουμε τον ευρωπαϊκό σφυγμό στο αμφιθέατρο του Γαλλικού Ινστιτούτου, όπου για πρώτη φορά ο Σαντορινιός σκηνοθέτησε μονόπρακτο του νεαρού Κεχαΐδη!

Πού είναι το τοπίο μέσα στο οποίο αυτομορφωθήκαμε (οι αιώνια, κατά Σεφέρη, αυτοδίδακτοι Ελληνες); Ο νεορεαλιστικός κινηματογράφος (Ντε Σίκα, Ροσελίνι κ.λπ.), τα αμερικανικά ρεαλιστικά αριστουργήματα (Καζάν), το υπόγειο του Κουν με τους Αμερικανούς και τους Γάλλους, τον πρώτο Μπρεχτ και τη «Σιωπή του Θεού» στις ταινίες του Μπέργκμαν και ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός των Σοβιετικών, αλλά και η μεγαλοφυΐα του Αϊνζεστάιν («Ποτέμκιν»).

Μπορούσε, θεωρείτε, ένας αυτοδίδακτος σαν τον Κεχαΐδη στη βίαια αστικοποιημένη μιζέρια του 1958-60 να γράψει θέατρο χωρίς να έχει δει τον «Κλέφτη των ποδηλάτων», τη «Ρώμη, ανοχύρωτη πόλη», τα μονόπρακτα του Τσέχοφ και του Τενεσί Ουίλιαμς, του Κουν και τις ταινίες του Κλεμάν και των άγγλων ρεαλιστών;

Το «Πανηγύρι» του Δημήτρη Κεχαΐδη είναι το τέκνο ενός φανατικού θαμώνα του Θεάτρου Τέχνης και του σινεμά Αστυ.

Η πρώιμη ευφυΐα του Κεχαΐδη συνίσταται στο γεγονός πως στα 28 του χρόνια έχει κεραίες ευαίσθητες ώστε να μην κάνει ένα εφηβικό έργο διαμαρτυρίας αλλά μια εξαίσια θεατρικά νόμιμη κοινωνιολογική ανάλυση δύο παραμέτρων: τη μιζέρια της αγροτικής εγκαταλειμμένης ζωής και την αλλοτρίωση της άναρχης αστικοποίησης των γκετοποιημένων πόλεων.

Θα ήταν παράλειψή μου να μην αναφέρω πως ο Κεχαΐδης αφομοιώνει και το τυπολόγιο του Καραγκιόζη αλλά και το τυπολόγιο των πρώτων νεορεαλιστικών ταινιών των ελλήνων σκηνοθετών («Νεκρή πολιτεία», «Μαγική Πόλη», «Δράκος»).

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ο Θανάσης Παπαγεωργίου είναι ο πλέον αρμόδιος να αναστηλώσει έπειτα από 54 χρόνια το σπουδαίο καταγωγικό έργο του Κεχαΐδη. Και το κατόρθωσε με τη γνώση, την πείρα και την αγάπη του για ένα είδος που ο ίδιος ανάλωσε το ταλέντο του άλλα τόσα χρόνια. Στη Νέα Σκηνή του Εθνικού ο Πάτσας έστησε μια αυθεντική καραβάν μπερντέ θεσσαλική σκηνοπηγία. Η Κούση σχεδίασε έξοχα κοστούμια και ο Μαραμής βρήκε τον ήχο που συνδύαζε μουσικά δημοτικό και λαϊκό ήθος.

Ο Τριανταφυλλόπουλος είναι αυθεντικός Παπλωματάς, φευγάτος και τραυματικά τραγικός και συνάμα γελοίος. Ετσι είναι τα πράγματα όταν δεν κάνουμε αγιογραφίες.

Η Εύα Καμινάρη σε μια εξαίσια λαϊκή φιγούρα τσαλάκωσε τη γνωστή της εικόνα. Η Καρβούνη – μπράβο της – έπλασε μεγάλο ρόλο με τις δύο ατάκες που της έδωσε ο συγγραφέας.

Η νεαρή Αναστασία – Ραφαέλα Κονίδη έχει τσαγανό (χνούδι) και ο Κτεναβός ψίχα.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου έπλασε χαρακτήρα ενώ παρέλαβε τύπο και ο Βελέντζας δεν πέρασε χωρίς να αφήσει στίγμα.

Μαγουλιώτης, Μακρής, Μαυρομματάκη, εντός ιθαγενούς ρυθμού.

Η επιστροφή του Κεχαΐδη θα γίνει άραγε μάθημα για τα πλατσουρίσματα των μεταμοντέρνων γιάπηδων;

Σκηνοθεσία: Θανάσης Παπαγεωργίου
Σκηνικά: Γιώργος Πάτσας
Κοστούμια: Λέα Κούση
Μουσική: Δημήτρης Μαραμής
Παίζουν: Κώστας Βελέντζας, Εύα Καμινάρη, Κόρα Καρβούνη, Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη, Λάμπρος Κτεναβός, Βασίλης Μαγουλιώτης, Νικόλας Μακρής, Μαρία Μαυρομματάκη, Δημήτρης Παπανικολάου, Κώστας Τριανταφυλ-λόπουλος. 
Πού: Στο Εθνικό Θέατρο – Νέα Σκηνή Νίκος Κούρκουλος, Αγίου Κωνσταντίνου 22-24, τηλ. 210-5288.170-171.