«Δεν είναι όλοι οι ψηφοφόροι ρατσιστές»

Τον συναντήσαμε σε μια ταράτσα κάτω από την Ακρόπολη, λίγη ώρα μετά την άφιξή του – για ακόμη μία φορά – στην Αθήνα από το Βερολίνο κι αφού είχε συστηθεί ως Ολλανδός στον ταξιτζή που τον έφερε στο ραντεβού μας για να αποφύγει τις συζητήσεις περί πολιτικής και οικονομίας. Ο Γερμανός Ντάνιελ Βέτσελ, εκ των συνιδρυτών της πολυβραβευμένης ομάδας ντοκιμαντερίστικου θεάτρου Ρίμινι Πρότοκολ (Rimini Protokoll), φέρνει στη βαλίτσα του αυτή τη φορά ένα από τα πιο μισητά βιβλία του 20ού αιώνα, το δίτομο έργο του Αδόλφου Χίτλερ «Ο αγών μου», το οποίο από τις αρχές του χρόνου είναι πλέον ελεύθερο πνευματικών δικαιωμάτων. Και επί τη ευκαιρία ανεβάζει έξι εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες στη σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών – από έναν συντηρητή χειρογράφων ώς έναν τούρκο ράπερ –, ανάμεσά τους κι έναν Ελληνα, με στόχο να μας φέρει αντιμέτωπους με τον σκοτεινό μύθο του βιβλίου, δίνοντας υπόσταση σε μια ιδέα που είχαν και σκηνοθέτησαν με τη συνεργάτριά του Χέλγκαρντ Χάουγκ.

Η Ακροδεξιά στην Ελλάδα, η Χρυσή Αυγή, εκμεταλλεύεται την προσφυγική κρίση για ν’ αυξήσει τους οπαδούς της. Είναι η κατάλληλη στιγμή για να παρουσιαστεί «Ο αγών μου» στην Αθήνα; 
Θεωρήσαμε ότι αυτή ακριβώς είναι η στιγμή για να μάθουμε τι είναι το βιβλίο «Ο αγών μου», διότι δεν ξέρουμε. Εχουμε μια γενική ιδέα, αλλά επειδή ήταν ταμπού δεν το έχουμε διαβάσει πραγματικά. Η άνοδος της Ακρας Δεξιάς και των ιδεών που πρεσβεύει είναι ικανός λόγος για να πάρουμε το βιβλίο αυτό στα χέρια μας, να το διαβάσουμε και να αποφασίσουμε μόνοι μας. Πάντα έχει νόημα να το παρουσιάσεις, ιδιαιτέρως σε αυτή την ατμόσφαιρα και στην Ελλάδα του 2016, όπου σε ορισμένες στιγμές υπάρχει η αίσθηση ότι οι Γερμανοί ξανάρχονται. Ο μύθος των Γερμανών. Οι κακοί. Οι χωρίς έλεος. Η αντίδραση της Στέγης πριν από δύο χρόνια ήταν ότι δεν ταιριάζει καθόλου στο πλαίσιό της. Μετά το ξανασκέφτηκαν. Είπαν ότι είναι πολύ σημαντικό να το κάνουμε. Αν υπάρχει φασισμός, ας μην τον αφήσουμε ως κατάσταση. Αν υπάρχουν ρατσισμός και αναφορές για τον ρατσισμό, ας τα δούμε. Ας μην αφήσουμε αυτό το βιβλίο να διατηρήσει τον «μύθο» του. 

Δεν ενέχει μια πρόκληση να προσκαλείτε ευθαρσώς το κοινό να δει μια παράσταση υπό τον τίτλο «Ο αγών μου»; 
Και εμείς προβληματιστήκαμε για τον τίτλο, αλλά καταλήξαμε ότι ήταν ο σωστός. Αυτό είναι: το βιβλίο του Χίτλερ σε μια παράσταση. Οπως πολλά πράγματα, έτσι κι αυτή η παράσταση προκαλεί συζητήσεις και ο μόνος τρόπος για να γίνει διάλογος είναι πρώτα να την έχει δει κάποιος. Εχει ένα συμβολικό επίπεδο. Ηταν σημαντικό για μας να διαχωρίσουμε τον συμβολισμό από τη δύναμη που έχει δημιουργήσει ο «μύθος» του βιβλίου και από το περιεχόμενό του. Αλλωστε μόλις το 5% όσων διαδραματίζονται στη σκηνή βασίζεται στο βιβλίο. 

Εχετε σκεφτεί ότι έστω κι ένας θεατής σας ενδέχεται να γοητευτεί από τις ιδέες του Χίτλερ και να θελήσει να τις ασπαστεί; 
Δεν είναι δυνατόν να γίνει αυτό. Πριν διαβάσουμε το κείμενο δεν είχαμε ξεκαθαρισμένη εικόνα για το πώς θα είναι η παράσταση. Οταν το διαβάσαμε, συνειδητοποιήσαμε ότι το λιγότερο που έχουμε να φοβόμαστε είναι μήπως η επαφή με το κείμενο μεταστρέψει κάποιον σε φασίστα ή ρατσιστή. Ο ρατσισμός υπάρχει, κι αν θέλει κάποιος να τον τροφοδοτήσει, υπάρχουν πολύ ευκολότερα κείμενα για να το κάνει, τα οποία δεν κηρύχθηκαν ποτέ παράνομα, συμπεριλαμβανομένων των ομιλιών του Χίτλερ και του Γκέμπελς. Είναι ένα μεγάλο, περίπλοκο βιβλίο, με παλιομοδίτικη και στρυφνή γλώσσα, χωρίς δομή, κι απευθύνεται κυρίως στα μέλη του κινήματος κι όχι για να προσελκύσει νέα μέλη. 

Φεύγοντας θα έχουμε αλλάξει άποψη για τον Χίτλερ και τον ναζισμό; 
Ελπίζω να έχετε μάθει κάτι περισσότερο, να έχουν ανοίξει τα μάτια σας. Υποθέτω ότι είναι η κατάλληλη στιγμή για να συνειδητοποιήσουμε ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ποιον υποστηρίζουμε, διότι η επιλογή μας μπορεί να μας οδηγήσει σε κάτι εντελώς διαφορετικό. Η Χρυσή Αυγή, για παράδειγμα, σαφώς προωθεί τη βία απέναντι σε όσους δεν είναι Ελληνες. Και είναι αναληθές ότι η Ελλάδα έχει μεγάλο ποσοστό ρατσιστών. Και στη Γερμανία οι ακροδεξιές παρατάξεις, λιγότερο ή περισσότερο ριζοσπαστικές από τη Χρυσή Αυγή, ανεβαίνουν στις τοπικές εκλογές: τον περασμένο μήνα τα ποσοστά τους άγγιξαν και το 20%. Δεν είναι όμως όλοι αυτοί οι ψηφοφόροι ρατσιστές. Ψηφίζουν εναντίον των άλλων παρατάξεων. Επιλέγουν με το θυμικό.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία του εγχειρήματος;
Ο φόβος μου ήταν «Θεέ μου, πόσο απαίσιο είναι να περάσω τρεις μήνες με αυτό το κείμενο». Τελικά όμως γέλασα πολύ διαβάζοντάς το. Κατά τα άλλα, δεν είχαμε αντιδράσεις ούτε από το κοινό ούτε από ακροδεξιούς ούτε από εβραϊκές κοινότητες. 

Πριν από λίγους μήνες κατέβηκε ένα έργο που παιζόταν σε σκηνή του Εθνικού Θεάτρου επειδή είχε αναφορές στο βιβλίο ενός τρομοκράτη. Το γεγονός αυτό σας έβαλε σε δεύτερες σκέψεις για το αν θα πρέπει να παρουσιάσετε τη συγκεκριμένη δουλειά στην Ελλάδα; 
Ελπίζω ότι η ανοησία συνέβη μία φορά, δεν θα επαναληφθεί. Ολος ο κόσμος, με εξαίρεση 400 άτομα(;), δεν είχε δει την εν λόγω παράσταση. Μίλησα με ανθρώπους που την είχαν παρακολουθήσει και κατάλαβα ότι υπήρχε μια διαφοροποίηση: οι άνθρωποι επί σκηνής δεν προωθούσαν τις ιδέες του τρομοκράτη. Δεν την είδα όμως και δεν μπορώ να κρίνω. Για ποιο πράγμα συζητάμε λοιπόν; Είναι καλύτερα να δούμε την παράσταση και να κουβεντιάσουμε, παρά να την απαγορεύσουμε, οπότε ο διάλογος δεν είναι εφικτός. 

Ως δημιουργός με διεθνή παρουσία και δύο συμμετοχές στο Φεστιβάλ Αθηνών πώς είδατε την υπόθεση Γιαν Φαμπρ; 
Ηταν σκάνδαλο η πολιτική απόφαση επιλογής του Φαμπρ, ο οποίος είναι εξαιρετικός καλλιτέχνης, αλλά πολύ κακή επιλογή για το Φεστιβάλ, το οποίο χρειάζεται μάνατζερ. Το πρόγραμμα που παρουσίασε ήταν αλαζονικό, αλλά δεν προκάλεσε έκπληξη. Οταν βάζεις αυτογκόλ, όμως, δεν μπορείς να κατηγορείς τον Φαμπρ για αλαζονεία.

INFO
«O αγών μου τ. 1 & 2» από τους Ρίμινι Πρότοκολ στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, Συγγρού 107, 21-24 Απριλίου στις 20.30