«Επαρχιωτισμός είναι το κλειστό σύστημα του πολιτισμού»

«Προσπάθησα να δω αποκομμένη τη “Φόνισσα” από αυτό που έχουμε διαβάσει, έξω από τον Παπαδιαμάντη. Να βρω τη δύναμη να την αντιμετωπίσω με όλα της τα πρόσωπα. Αρα, με κανένα πρόσωπο» λέει ο Γιώργος Κουμεντάκης για ένα από τα ελάχιστα έργα ελληνικής λόγιας μουσικής που γράφτηκαν τα τελευταία χρόνια και φέτος επαναλαμβάνεται. «Κατάργησα μέσα μου τα διαφορετικά της πρόσωπα και την είδα σαν μια ολότητα. Της έδωσα μόνο το μουσικό της πρόσωπο. Ημουν σίγουρος ότι αυτό το σκοτεινό σημείο είχε μεγάλο μέρος φωτιάς μέσα της και ταυτοχρόνως φως. Οπότε άφησα τη μουσική ανεξέλεγκτα να μπει μυστικιστικά σε αυτόν τον χώρο. Και αυτό πέρασε σε μια διαδρομή όπου η καθημερινότητα όσο και αν προσπαθείς δεν τα καταφέρνει».

Το έργο παρουσιάζεται για δεύτερη φορά φέτος και αναπόφευκτα κουβαλάει τις εμπειρίες της δεύτερης ανάγνωσης.

Είναι μια διαδρομή ζωής το έργο. Επτά χρόνια έκανα την έρευνά μου και τρία χρόνια έγραφα την όπερα. Μπαίνοντας σε αυτήν τη διαδικασία, χάνεις την αίσθηση του πραγματικού. Είδα – όπως όλοι – να συμβαίνουν σημεία και τέρατα, άλλαξε το σκηνικό γύρω μου αλλά δεν μπορούσε να αλλάξει και  μέσα μου, επειδή αυτήν τη «Φόνισσα» δεν θα την έκανα ποτέ. Το λέω εξομολογητικά: πάρα πολλές φορές βρέθηκα στο σημείο να πιστεύω ότι κάτι πάει στραβά, ότι δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ, ότι κάτι δεν αντιλαμβάνομαι. Και τότε άφησα τη δύναμη της μουσικής να με οδηγήσει ολοκληρωτικά. Οι νότες έγιναν το σήμα μου και η σκέψη πέρασε σε δεύτερο επίπεδο.

Οταν παρουσιάστηκε ξεκαθάρισε μέσα μου αυτό που τρία χρόνια δεν μπορούσα να συλλάβω. Το έργο το κατάλαβα και το αγάπησα, στο νεκρό πέρασμα από την πρώτη παρουσίαση και μετά. Πήρε σάρκα και οστά, είχα πολλές αντιδράσεις, γράφτηκαν πολλά, συζήτησα πολύ – και κυρίως με τον εαυτό μου. Κατάλαβα ότι το κομμάτι της μουσικής δεν θέλει άλλη επέμβαση. Με βοήθησε πολύ το σκηνικό του Πέτρου (σ.σ. Τουλούδη) γιατί έδωσε έναν πολύ συγκεκριμένο άξονα. Δημιούργησε αυτό που η μουσική δεν μπορεί να δημιουργήσει αλλά έχτισε πάνω στη μουσική. Και η δημιουργία αυτή ως φόρμα, ως χρώμα και ως κατάσταση έδωσε τη δυνατότητα να έχεις τα διαφορετικά πρόσωπα γύρω γύρω. Τώρα καταλαβαίνω ότι αυτό που είχε κάνει είναι πέρα από αυτό που είχα διανοηθεί. Η δική μου μετριότητα – το έχω αποδεχθεί αυτό μέσα μου – δεν αντιλαμβάνεται πάντα ό,τι συμβαίνει.

Μουσικές διορθώσεις δεν έκανα. Εκανα διορθώσεις μέσα μου σε σχέση με το τι ήταν το έργο. Νομίζω ότι ο μαέστρος που είχα στο πλευρό μου, ο Βασίλης Χριστόπουλος, έφτασε στην ουσία με την μουσική του ερμηνεία, δέθηκε. Σίγουρα κάτι αγάπησε σε αυτό το έργο και βρήκε τρόπο να το βγάλει στην επιφάνεια μέσα από την προσωπικότητά του. Αυτοί που θα ξανάρθουν θα διαπιστώσουν ότι πρόκειται για ένα έργο που έχει αφομοιωθεί από τους συντελεστές. Μου είπαν κάτι το οποίο το κρατάω: το έργο ήταν βαθιά στη μνήμη τους, δεν έχουν ξεχάσει τίποτα απολύτως. Τώρα θα δούμε την πραγματική ψυχολογία αυτής της γυναίκας. Στο πρώτο ανέβασμα φωτίστηκε η μουσική και η θεατρική της δομή για να δώσουν την ψυχαναλυτική διάσταση ενός προσώπου που έρχεται στην επιφάνεια, εκεί που δεν το περιμένεις. Ανέλπιστα. Τώρα θα την αγαπήσουμε. Είναι η νύχτα γύρω της αλλά  έχουμε ένα πολύ φωτεινό φεγγάρι. Και δεν ξέρω να σου πω ειλικρινά ποιο από τα δύο είναι πιο ισχυρό.

Ισως αυτή να είναι η επιτυχία της «Φόνισσας». Είναι ένα μεγάλο πρόσωπο το οποίο έρχεται στην επιφάνεια ως ένας σπουδαίος ρόλος. Είχε τόσες πολλές προεκτάσεις και τόσες πολλές ερμηνείες που ήταν ανοιχτό. Οπότε, φέτος μπορούμε να περάσουμε σε μια μεγαλύτερη ανάλυση. Πέρυσι είχαμε μια μεγάλη παύση για την αλλαγή του σκηνικού, η οποία δημιουργούσε μια αμηχανία. Αυτό τώρα καλύπτεται με ένα κομμάτι που θα παίζεται σε αυτό το σημείο.

Ο αναβρασμός στον χώρο του πολιτισμού δημιουργεί νέες τάσεις και νέες στάσεις. Το τελευταίο λείπει από τους καλλιτέχνες. Δηλαδή τι στάση κρατάμε απέναντι στα πράγματα. Εγώ βλέπω μια ακαθόριστη συγκεχυμένη πολιτική σχεδιασμού σε σχέση με το τι περιμένουμε από την τέχνη και μάλιστα στο κομμάτι των θεσμών. Υπάρχει κάτι που με αποπροσανατολίζει, επειδή δεν είναι σαφές το στίγμα που δίνεται αυτή τη στιγμή. Ερχεται ο Γιαν Φαμπρ και υπάρχει μεγάλη αντίδραση γιατί είναι ένα πρόσωπο το οποίο διαταράσσει αυτό που όλοι πιστεύουμε ότι είναι το Φεστιβάλ, αλλά χωρίς να ξέρουμε τι είναι αυτό που θέλουμε ή τι είναι αυτό που έχει σχεδιάσει το επιτελείο του. Υπάρχουν συγκρούσεις όχι τόσο επί της ουσίας όσο επί της διαδικασίας.

Αυτοσχεδιάζουν στον πολιτισμό. Ο αυτοσχεδιασμός δεν είναι πάντα κακός αλλά πρέπει να στοχεύεις κάπου. Να δεις τα πράγματα έξω από αυτό το κλειστό σύστημα, το οποίο είναι επαρχιωτισμός. Είναι αυτό που πήγε να κάνει και ο Φαμπρ. Αν θες να επικεντρώσεις σε πρόσωπα είναι τεράστιο λάθος. Η εποχή μας απαιτεί συλλογικότητα και συνέργειες. Και μάλιστα μεταξύ όλων των τεχνών. Αν κλειστούμε στα γνωστά σχήματα, σε αυτούς που θα έρθουν και θα κάνουν την δουλίτσα τους θα καταλήξουμε μετά από έναν κύκλο μερικών χρόνων στο ίδιο αδιέξοδο.  Δεν υπάρχει σχεδιασμός στον πολιτισμό. Ανθρωποι που να σκέφτονται και να κάνουν προτάσεις που κάποιοι άλλοι θα χρησιμοποιήσουν. Το πλαίσιο είναι χαοτικό. Αν λόγω των μειωμένων προϋπολογισμών υπάρχει πάλι η δικαιολογία για να μείνει η μουσική απέξω, εγώ προσωπικά είμαι εχθρός. Το λέω καθαρά.

Απαξιώσαμε το πολιτικό σύστημα το οποίο ταυτίσαμε με τα πρόσωπα. Και έτσι απαξιώσαμε τους πολιτικούς. Ενας παράγοντας που με απασχολεί ιδιαίτερα είναι ότι η απαξίωση σε ένα πολύ μεγάλο μέρος της προέρχεται από τους συνεταίρους μας στην Ευρώπη. Ετσι έχουμε πρωθυπουργούς και πολιτικούς μιας χρήσεως.

INFO
«Φόνισσα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη από την Εθνική Λυρική Σκηνή στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Βασ. Σοφίας & Κόκκαλη, τηλ. 210-7282.333), 15, 16, 17, 20/4, στις 20.00. Μουσική: Γιώργος Κουμεντάκης. Ποιητικό κείμενο: Γιάννης Σβώλος. Μουσική διεύθυνση: Βασίλης Χριστόπουλος. Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Ευκλείδης. Σκηνικά: Πέτρος Τουλούδης. Κοστούμια: Πέτρος Τουλούδης – Ιωάννα Τσάμη.