Η αγορά έργων τέχνης, ο Πικάσο των 31,9 εκατ. δολ. και οι offshore

Περισσότερα από 2.000 άτομα έχουν συνωστιστεί στην αίθουσα δημοπρασιών του οίκου Christie’s στο Μανχάταν, όπου βγαίνει στο σφυρί μία από τις σημαντικότερες συλλογές μοντέρνας τέχνης, εκείνη του Βίκτορ και της Σάλι Γκανζ. Ανάμεσα σε εκείνους που διεκδικούν ένα από τα «διαμάντια» της συλλογής είναι ο πατέρας του Μπιλ Γκέιτς, Γουίλιαμ, και ο κροίσος Λέοναρντ Λόντερ. Η μεγάλη στιγμή της βραδιάς φτάνει τη στιγμή που αλλάζει χέρια ένα μεταπολεμικό (αριστούργημα για κάποιους) έργο του Πικάσο, «Οι γυναίκες του Αλγερίου» (εκδοχή Ο). Οταν ο πίνακας που πριν από 40 χρόνια είχε αγοραστεί 7.000 δολάρια θα πωληθεί προς 31,9 εκατ. δολάρια σε μυστηριώδη αγοραστή από τη Μέση Ανατολή, στην αίθουσα θα επικρατήσει ενθουσιασμός, δεδομένου ότι η υψηλότερη τιμή εκτίμησης ήταν τα 12 εκατ.  Ομως κανείς δεν θα συνειδητοποιήσει εκείνη τη στιγμή ότι η συγκεκριμένη βραδιά του 1997 θα άλλαζε τα πάντα στην αγορά της τέχνης, «λειτουργώντας σαν μια ένεση αναβολικών», όπως λέει στη βρετανική «Γκάρντιαν» ο Τοντ Λέβιν, διευθυντής αμερικανικής εταιρείας συμβούλων τέχνης. Το παιχνίδι θα παιζόταν πλέον με όρους χρηματιστηρίου και ο πόλεμος των τιμών θα αποδεικνυόταν για τις επόμενες δύο δεκαετίες αμείλικτος.

Οπως και κανείς δεν κατάλαβε ότι πολλά από τα έργα της συλλογής Γκανζ, μαζί με το επίμαχο έργο του Πικάσο, είχαν ήδη πωληθεί έξι μήνες πριν σε υπεράκτια εταιρεία με έδρα το νησί του Ειρηνικού Νιούε, που ανήκε (χωρίς να φαίνεται) στον δισεκατομμυριούχο έμπορο συναλλάγματος (trader) Τζο Λιούις, προς 168 εκατ. δολάρια, ενώ την ίδια ημέρα είχε υπογραφεί συμφωνία να δημοπρατηθεί η συλλογή στον Christie’s. Στις 2 Μαΐου του 1997 ωστόσο υπήρχε και μία ακόμη συμφωνία. Εκείνη του μικρού οίκου δημοπρασιών Σπινκ, ο οποίος αγοράστηκε λίγο αργότερα από τον Christie’s και έκλεισε το 2002. Ο Σπινκ φέρεται ότι λειτουργεί ως βιτρίνα – αγοράζει δηλαδή τα έργα της συλλογής από τους κληρονόμους των συλλεκτών, οι οποίοι δραστηριοποιούνταν στον χώρο του κοσμήματος και δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τον φόρο κληρονομιάς, μέσα στην ίδια μέρα τα μεταπουλά στην υπεράκτια εταιρεία, ενώ συμφωνεί και με τον Christie’s ότι αν ο τζίρος της δημοπρασίας ξεπεράσει τα 168 εκατ. δολάρια, τότε ο Σπινκ και η offshore θα μοιραστούν τη διαφορά. Για την ιστορία, η δημοπρασία εκείνη έκανε τζίρο 206 εκατ. δολάρια!

Ολη τούτη η περίεργη και πολύπλοκη διαδρομή δεν θα είχε έρθει στο φως αν δεν είχε γίνει η διαρροή των περιβόητων Panama Papers. Kαι στους παροικούντες την Ιερουσαλήμ μπορεί πλέον οι κρυφές μεταπωλήσεις και οι ανώνυμοι αγοραστές που εκπροσωπούν μια υπεράκτια εταιρεία να αποτελούν κάτι σύνηθες σήμερα για το εμπόριο έργων τέχνης, οι συνθήκες δεν ήταν ίδιες όμως και πριν από 20 χρόνια. Στη συγκεκριμένη ιστορία εντούτοις φαίνεται πως το παιχνίδι δεν σταμάτησε στο ρίσκο των 168 εκατ. δολαρίων. Ο Τζο Λιούις – που άφησε το σχολείο στα 15 για να βοηθήσει τον πατέρα του στην οικογενειακή επιχείρηση εστίασης, έβγαλε πολλά χρήματα στην Καραϊβική ως χρηματιστής κι εν συνεχεία είδε την περιουσία του να πολλαπλασιάζεται όταν ο Τζορτζ Σόρος κερδοσκόπησε εις βάρος της στερλίνας – εκτός των άλλων ήταν εκείνη την εποχή μεγαλομέτοχος του Christie’s. Αγοράζοντας το καλύτερο μέρος της συλλογής μέσω της υπεράκτιας εταιρείας του κατάφερε να το προωθήσει στον Christie’s, του οποίου κατείχε το 28,7% των μετοχών. Μετά την επιτυχημένη δημοπρασία οι μετοχές του οίκου ανέβηκαν στο χρηματιστήριο, αλλά βελτιώθηκε και η εικόνα του έναντι του αντίπαλου οίκου, δηλαδή του Sotheby’s. Ηταν η κατάλληλη στιγμή για τον Λιούις να πουλήσει τις μετοχές του στον επιχειρηματία και συλλέκτη έργων τέχνης Φρανσουά Πινό προς 200 εκατ. στερλίνες, στο διπλάσιο της τιμής που είχε ο ίδιος διαθέσει για να τις αγοράσει. Κι όσο για τον άγνωστο αγοραστή του πίνακα του Πικάσο; Ούτε αυτός βγήκε χαμένος από αυτό το παιχνίδι. Εξαφάνισε τις «Γυναίκες του Αλγερίου» για 18 χρόνια και μόλις τον περασμένο Μάιο κατάφερε να τις πουλήσει προς 160 εκατ. δολάρια, ποσό-ρεκόρ για αγοραπωλησία σε δημοπρασία.