Ο Γκαγκάριν, ο χάρτης του Ιουλίου Βερν και το πρώτο τηλεσκόπιο

εικόνα έχει ως εξής: 21 χρόνια μετά την Επανάσταση, η Ελλάδα έχει δολοφονήσει τον πρώτο κυβερνήτη της, έχει φυλακίσει τον στρατιωτικό ελευθερωτή της, δεν έχει ακόμα Σύνταγμα, την κυβερνούν ξένες επιτροπείες και η Αθήνα, αν και πρωτεύουσα, είναι ένα ευμέγεθες χωριό, χωρίς δρόμους, άμαξες, ηλεκτροδότηση ή άλλες βασικές υποδομές. Εχει όμως Αστεροσκοπείο.

Το 1842 ο βαρόνος Γεώργιος Σίνας, πρόξενος της Ελλάδας στη Βιέννη (από τους  πλουσιότερους αυτοδημιούργητους επιχειρηματίες και τραπεζίτες της Ευρώπης), διαβλέποντας το μέλλον της χώρας στη ναυσιπλοΐα, δώρισε 500.000 δραχμές στο ελληνικό κράτος προκειμένου να κατασκευαστεί ένα Αστεροσκοπείο για τον ακριβή υπολογισμό του χρόνου και του ναυτιλιακού γεωγραφικού στίγματος.

Η θεμελίωση του Αστεροσκοπείου μάλιστα έγινε στις 26 Ιουνίου 1842 με το παλιό ημερολόγιο, κατά τη διάρκεια μιας ορατής έκλειψης Ηλίου, ολικής στην Ευρώπη, μερικής στην Αθήνα, παρουσία του βασιλιά Οθωνα και της κυβέρνησής του, της Ιεράς Συνόδου, πρεσβευτών ευρωπαϊκών χωρών και πλήθους κόσμου, καθώς επίσης και πολλών αγωνιστών – ανάμεσά τους και ο στρατηγός Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Τα αρχιτεκτονικά σχέδια έγιναν από τον Θεόφιλο Χάνσεν και το εντυπωσιακό νεοκλασικό κτίριο ανεγέρθη στον Λόφο Νυμφών, δίπλα στην Πνύκα, στο Θησείο.

Ετσι ξεκινά η ιστορία του αρχαιότερου ερευνητικού κέντρου της χώρας και της Νοτιανατολικής Ευρώπης, το οποίο για περίπου έναν αιώνα ταυτίστηκε με τη μέτρηση του χρόνου δίνοντας την ακριβή «ώρα Ελλάδος» με τα επιστημονικά όργανά του, αναφέρει στον πρόλογο του επετειακού λευκώματος για τα 170 χρόνια λειτουργίας του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών ο διευθυντής του και συγγραφέας της έκδοσης, καθηγητής Κανάρης Τσίγκανος. Στις 500 και πλέον σελίδες του πολυτελούς τόμου αναπτύσσεται σε οκτώ κεφάλαια η πλούσια ιστορία του Αστεροσκοπείου με σπάνιο φωτογραφικό υλικό και ένα παράρτημα με τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν παράλληλα με την εξέλιξή του.

Πρώτος διευθυντής του Αστεροσκοπείου Αθηνών υπήρξε ο Γεώργιος Βούρης – ο λόγος του στην τελετή θεμελίωσης λογίζεται ως το πρώτο μανιφέστο της επιστημονικής δραστηριότητας σε μια χώρα που προσπαθούσε να θέσει τις προτεραιότητες στις δημόσιες λειτουργίες της. Ο Δημήτριος Αιγινήτης, από την άλλη, είναι ο μακροβιότερος καθώς διετέλεσε διευθυντής επί 44 χρόνια (το 1890 μετακλήθηκε από το Παρίσι με παρέμβαση από τον τότε πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη). O Αιγινήτης μάλιστα εισήγαγε στη χώρα το παγκόσμιο χρονομετρικό σύστημα, την ώρα της Ανατολικής Ευρώπης, το γρηγοριανό ημερολόγιο, και ίδρυσε την Ακαδημία Αθηνών.

Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε επίσης και ο γερμανός αστρονόμος και ηφαιστειολόγος  Ιούλιος Σμιτ, εκ των μακροβιότερων διευθυντών του Αστεροσκοπείου με θητεία 26 χρόνων. Επίτευγμα και έργο ζωής του θεωρείται ο τοπογραφικός χάρτης της Σελήνης που σχεδίασε παρατηρώντας τον δορυφόρο της Γης με το τηλεσκόπιο του ιδρύματος, αποτυπώνοντας με πενάκι πάνω από 30.000 κρατήρες. Ο τοπογραφικός χάρτης του Σμιτ δημοσιεύτηκε στο Βερολίνο (1878) και τον αναφέρει ο Ιούλιος Βερν στο μυθιστόρημά του «Γύρω από τη Σελήνη». Ο Σμιτ, εξάλλου, ως δεινός σκιτσογράφος αποτύπωσε με παραστατικότητα την έκρηξη του ηφαιστείου στη Σαντορίνη, ενώ συνέταξε την πρώτη επιστημονική οικονομοτεχνική μελέτη του φωταερίου της Αθήνας και ταυτόχρονα μια από τις πρώτες οικολογικοπεριβαλλοντικές μελέτες της πόλης των Αθηνών.

Εκείνη την εποχή λειτούργησε το πρώτο σιδηροδρομικό δίκτυο στη γραμμή Αθήνα – Πειραιάς και την ίδια χρονιά, μετά τη διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ, η κυβέρνηση Ζαΐμη πέρασε νόμο «περί διορύξεως του Ισθμού της Κορίνθου». Το 1879 η Ελλάδα ανέπνευσε οικονομικά από τους πιστωτές της και άρχισε να ξαναδανείζεται από τις ξένες χρηματαγορές.

Η ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΓΚΑΓΚΑΡΙΝ. Στη νεότερη ιστορία του ερευνητικού κέντρου αξιοσημείωτη είναι η συνεισφορά του μετεωρολόγου Ηλία Μαριολόπουλου από την Αρκαδία, κατά πολλούς ξένους μετεωρολόγους ο «πατέρας της ελληνικής μετεωρολογίας». Είναι ο πρώτος που εισήγαγε στην Ελλάδα τη μελέτη της ηλικιακής ακτινοβολίας, του ατμοσφαιρικού ηλεκτρισμού και της ρύπανσης του αέρα. Από τις σημαντικές στιγμές του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, που περιλαμβάνεται στην επετειακή έκδοση, είναι η επίσκεψη του σοβιετικού κοσμοναύτη, υποσμηναγού Γιούρι Γκαγκάριν. Μόλις 10 μήνες μετά το ταξίδι του στο Διάστημα, ο ρώσος αστροναύτης «προσγειώθηκε» στον Λόφο Νυμφών στις 13 Φεβρουαρίου 1962, στο πλαίσιο επίσημης ολιγοήμερης επίσκεψης στην Ελλάδα (για να διαφημιστεί η επιτυχία της Σοβιετικής Ενωσης).

Το πρώτο τηλεσκόπιο στην Ελλάδα, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για φασματοσκοπικές παρατηρήσεις, είναι εκείνο που κατασκευάστηκε (1869) από τον Τόμας Κουκ για τον ερασιτέχνη αστρονόμο Νέβαλ και ήταν τότε το μεγαλύτερο του κόσμου. Δωρήθηκε (1891) στο Αστεροσκοπείο του Πανεπιστημίου Κέιμπριτζ που με τη σειρά του το δώρισε (1956) στο Αστεροσκοπείο Αθηνών, όταν πια το βρετανικό ερευνητικό κέντρο στράφηκε στην ηλιακή φυσική και ο θόλος του είχε καταστραφεί. Η αποσυναρμολόγηση και μεταφορά του έγινε χάρη στην προσφορά ελλήνων εφοπλιστών. Τοποθετήθηκε (1959) στον – τότε – Αστρονομικό Σταθμό Πεντέλης (χτισμένο εξ ολοκλήρου από πεντελικό μάρμαρο) που λειτουργούσε από το 1937 και ώς το 1975 ήταν το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο της Ελλάδας. Σήμερα χρησιμοποιείται για εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ. Από τα σημαντικά εκθέματα του Μουσείου του Αστεροσκοπείου, με ξεχωριστή αναφορά στο επετειακό λεύκωμα, είναι το σε μεγέθυνση πιστό αντίγραφο του μηχανισμού των Αντικυθήρων. Κατασκευάστηκε με υπερκλίμακα 3:1 ώστε να είναι ορατές και οι παραμικρές λεπτομέρειες του ανεπανάληπτου μηχανισμού, που αποτελείται από τριάντα συνεργαζόμενους οδοντωτούς τροχούς οι οποίοι περιστρέφονται γύρω από δέκα άξονες, τουλάχιστον πέντε καντράν με έναν ή δύο δείκτες για το καθένα. Ο μηχανισμός, «το παλαιότερο δείγμα επιστημονικής τεχνολογίας που διασώζεται μέχρι σήμερα και αλλάζει τελείως τις απόψεις μας για την αρχαία ελληνική τεχνολογία», παρατηρεί ο φυσικομαθηματικός και ιστορικός των επιστημών Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις στο έργο του «Γρανάζια από τους Ελληνες», είναι ο πρώτος – αναλογικός – υπολογιστής του κόσμου.

Από τις σημαντικές στιγμές του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στη νεότερη ιστορία του και στο πλαίσιο της εξωστρέφειάς του θεωρείται η συμφωνία που συνυπέγραψαν το 2014 στην Ελλάδα ο σημερινός διευθυντής του Κανάρης Τσίγκανος και ο διευθυντής προγραμμάτων Παρατήρησης της Γης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (European Space Agency) Φόλκερ Λίμπιχ. Η συμφωνία αφορά τη λειτουργία, στις εγκαταστάσεις του ΕΑΑ, του πρώτου ευρωπαϊκού κέντρου συλλογής και ανάλυσης δορυφορικών δεδομένων της νέας γενιάς αποστολών δορυφορικής τηλεπισκόπησης Sentinels. Επίσης, οι ερευνητές του ΕΑΑ μπορούν πλέον να παρατηρούν και να καταγράφουν από το Διάστημα, σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, φαινόμενα που αφορούν φυσικές καταστροφές, όπως πυρκαγιές και πλημμύρες, και άλλα ακραία καιρικά φαινόμενα, να παρακολουθούν πετρελαιοκηλίδες, να εντοπίζουν πλοία για την ασφάλεια στη θάλασσα και στα σύνορα, να εξετάζουν μικρομετακινήσεις από τεκτονικά, σεισμικά ή κατολισθητικά φαινόμενα κ.ά.

Στο πλαίσιο της διμερούς συμφωνίας το Αστεροσκοπείο ανέλαβε να υλοποιήσει δύο έργα του ESA, ύψους 1,7 εκατ. ευρώ, για τις μεταβλητές πηγές του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble και τη συστηματική παρακολούθηση της Σελήνης, καταγράφοντας τα «φλας» (αναλαμπές) από τις προσκρούσεις αστεροειδών, ακόμα και εκείνων με βάρος μόλις μερικά γραμμάρια.

Στον τομέα του περιβάλλοντος, για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά καλύπτει την παρακολούθηση των επεισοδίων της αιθαλομίχλης (κάπνα από τα τζάκια) από τον Σταθμό Εξειδικευμένης Παρακολούθησης Ρύπανσης του Θησείου του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης, αλλά και της γενικότερης μόλυνσης του περιβάλλοντος (π.χ. από την πυρκαγιά στο εργοστάσιο Ασπροπύργου) στο Λεκανοπέδιο και στην υπολοιπη χώρα. Το Γεωδυναμικό Ινστιτούτο παρακολουθεί σε 24ωρη βάση τη σεισμικότητα της Ελλάδας – η πλέον σεισμογενής της Ευρώπης -, ενώ είναι σε εξέλιξη πολλά ερευνητικά προγράμματα, ανάμεσά τους ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα για τον εντοπισμό πρόδρομων σεισμικών φαινομένων στον άξονα Πύλου – Κεφαλλονιάς.

INFO
«Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών – 170 χρόνια προσφοράς στην έρευνα και την κοινωνία», επετειακός τόμος 510 σελίδων. Πληροφορίες στο 
τηλ. 210-3490.112