Από το Διον στο Μανχάταν

Στη γωνία όπου η 5η Λεωφόρος συναντά τους 51 Δρόμους του Μανχάταν δεκάδες καθολικοί έχουν ξεχυθεί στα σκαλιά του Αγίου Πατρικίου για σέλφι και αγορά αναμνηστικών. Η 24η Μαρτίου είναι γι’ αυτούς Μεγάλη Πέμπτη και ο Θεός τους οδεύει προς το μαρτύριο. Ελάχιστα μέτρα μακριά από τον καθεδρικό ναό, νεογοτθικού ρυθμού, 90 αρχαιότητες περιμένουν τους δικούς τους επισκέπτες στον υπόγειο εκθεσιακό χώρο του Ωνάσειου Πολιτιστικού Κέντρου. Είναι τα εγκαίνια της έκθεσης «Θεοί και θνητοί στον Ολυμπο» – δύο ημέρες μετά το τρομοκρατικό χτύπημα στις Βρυξέλλες, όπου οι άνθρωποι του Θεού αποδεικνύονταν περισσότερο θανάσιμοι από τους θεούς των ανθρώπων.

Οι επίδοξοι επισκέπτες, οι Νεοϋορκέζοι που παρακολουθούν το δολάριο να κονταροχτυπιέται στα ίσα με το ευρώ (η ισοτιμία είναι μόλις 1 προς 0,88), παλεύουν με τους δικούς τους θεούς και δαίμονες, εν μέσω μιας πολωμένης προεκλογικής εκστρατείας. Ο σοσιαλιστής δημοκράτης Μπέρνι Σάντερς, γέννημα θρέμμα του Μπρούκλιν, αντιμάχεται την πρώην γερουσιαστή της Νέας Υόρκης Χίλαρι Κλίντον. Και ο Νεοϋορκέζος Ντόναλντ Τραμπ είναι ο δηλωμένος δημόσιος κίνδυνος της Ανατολικής Ακτής. Ενα όνομα που το ξορκίζεις μέσω της σιωπής.

Στον χώρο όπου μας ξεναγεί ο καθηγητής Δημήτρης Παντερμαλής, διευθυντής των ανασκαφών στο Δίον και πρόεδρος του Μουσείου Ακρόπολης, οι θεοί έχουν σωπάσει από αιώνες, αλλά το ηχητικό τοπίο του βουνού μεταφέρεται αυτούσιο χάρη στην εγκατάσταση του Κώστα Ιωαννίδη, εν μέρει εμπνευσμένη από το ποίημα του Γέιτς «Ο άνθρωπος και η Ηχώ». Ο Ζευς Υψιστος που ελέω αυτοκρατορίας θα ονομαστεί Jupiter Optimus Maximus είναι ο πρώτος που υποδέχεται τους επισκέπτες, σαν καρέ του χρόνου που πάγωσε στη ρωμαϊκή εποχή. Ακέφαλος, χωρίς το σκήπτρο που είχε τοποθετήσει στο αριστερό του χέρι ο γλύπτης, με μόλις τον μισό κεραυνό στο δεξί, θα γίνει η βιτρίνα των εκθεμάτων που χρονικά εκτείνονται από το 1000 π.Χ. (μια μεταλλική πόρπη με υπολείμματα υφάσματος) έως τον 4ο αιώνα μ.Χ.

Ο Διόνυσος εκδικητής

Τα εκθέματα δεν έχουν τοποθετηθεί στην αίθουσα με σκοπό να εντυπωσιάσουν. Η δεύτερη ανάγνωση – των συνοδευτικών επιγραφών, εν προκειμένω – είναι απαραίτητη. Ετσι κι αλλιώς, πρόκειται για μια έκθεση – μπουτίκ (η περιγραφή ανήκει στον ίδιο τον Αντώνη Παπαδημητρίου, πρόεδρο του Ιδρύματος Ωνάση, το οποίο οργάνωσε τη δημοσιογραφική αποστολή). Αλλά ακόμη και η μικρή κλίμακα αρκεί για να επιβεβαιώσει ότι βρισκόμαστε στην επικράτεια της εξιδανικευμένης ανθρώπινης μορφής: από τον ακέφαλο Ηρακλή ώς τα τέσσερα αγάλματα των φιλοσόφων του 2ου αιώνα μ.Χ.

Στο πιο δημοφιλές από τα ευρήματα, το μωσαϊκό από την Επαυλη του Διονύσου, που μεταφέρεται πρώτη φορά εκτός Ελλάδας, ο θεός εμφανίζεται θριαμβευτικά μέσα από τα κύματα της θάλασσας έχοντας ως συνοδεία Σειληνούς και θαλάσσια τέρατα. Πίσω από τον θρίαμβο κρύβεται η βία: ένα μάθημα που θα κρατήσουν για τους καλύτερους πίνακές τους οι μεγάλοι Ολλανδοί (με την άδεια του Αριστείδη Μπαλτά και του Γιαν Φαμπρ). Σύμφωνα με έναν από τους πλέον διαδεδομένους μύθους της αρχαιότητας, όταν ο Διόνυσος φθάνει στη Θράκη με τον θίασο των ακολούθων του ο βασιλιάς Λυκούργος (που απεικονίζεται επίσης στο μωσαϊκό σαν μάσκα παντομίμας) τον καταδιώκει, ενώ  φυλακίζει τις Μαινάδες και τους Σατύρους. Κατά την επιστροφή του ο θεός θα τον πληρώσει με το ίδιο νόμισμα: απαιτεί από τους υπηκόους του να τον αφήσουν έκθετο στο όρος Παγγαίο, όπου τον κατασπαράζουν πάνθηρες ή, σύμφωνα με άλλη εκδοχή, μανιασμένα άλογα. Με άλλα λόγια, σε ένα ορθογώνιο παραληλόγραμμο 150 επί 220 εκατοστά χωράει η μάχη του λογικού με το μεταφυσικό, όπως την περιγράφει ο Ε. Ντοντς στο κλασικό βιβλίο του «Οι Ελληνες και το Παράλογο»: «Οι άνθρωποι που δημιούργησαν τον πρώτο ευρωπαϊκό ρασιοναλισμό (…) ήξεραν να περιγράψουν οτιδήποτε συνέβαινε πέρα από το όριο της συνείδησης με τη μυθολογική ή συμβολική γλώσσα».

Οι Τραμπ του 3ου αι. μ.Χ.

Μετά το ψηφιδωτό, η έκθεση στρέφεται προς την καθημερινή ζωή των αρχαίων. Από τους θεούς περνάμε στους θνητούς. Απ’ τον Ολυμπο στη γη και στα εργαλεία του Δίου. Και από τις θυσίες στον πλούτο. «Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 45 ετών», επισημαίνει ο Δημήτρης Παντερμαλής, «με τις εργασίες στην τοποθεσία της αρχαίας πόλης του Δίου, καταφέραμε όχι μόνο να εντοπίσουμε αρχαία κτίσματα και αντικείμενα, αλλά και να χαρτογραφήσουμε τις ζωές πολλών μεμονωμένων ανθρώπων ανά τους αιώνες». Ενώ οι εικόνες από μια έκθεση αλλάζουν συνεχώς, αυτό που μας φέρνει πιο κοντά σ’ αυτόν τον άγνωστο κόσμο είναι οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Η αντιστοιχία της βίλας του Διονύσου (με τις λυχνίες – πάνθηρες, οι οποίες δημιουργούσαν ένα θεατρικό εφέ στο εσωτερικό των πολυτελών κατοικιών) είναι τα εξοχικά και τα γιοτ που κατέχουν οι Ντόναλντ Τραμπ αυτού του κόσμου (η διαφορά είναι ότι οι Τραμπ του 3ου αιώνα μ.Χ. είχαν καλύτερο γούστο). Και τα ρωμαϊκά αγάλματα είναι παραγγελίες δημόσιων αξιωματούχων ή ιδιωτών που δεν ήθελαν να φανούν ανελλήνιστοι.

Η εναλλαγή εποχών και τεχνοτροπιών είναι εκείνη που προσδιορίζει την αφήγηση. Στην προτομή ενός παιδιού από την οικία της Λήδας το κεφάλι φαίνεται κουρεμένο, εκτός από το πίσω μέρος όπου διατηρείται μέρος της πρώτης κόμμωσης (αν επιτρέπεται ακόμη η ελεύθερη μεταφορά, οι νεαροί Νεοϋορκέζοι θα ανακαλύψουν ένα δείγμα μοϊκάνα της αρχαιότητας). Πρόκειται για ένα κειμήλιο από δύο διαφορετικούς κόσμους: τις αρχές του 2ου και τα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ. Οχι πολύ μακριά, η Αφροδίτη Υπολυμπιδία από το Ιερό της Ισιδας στέκεται σε μια μαρμάρινη βάση με λατινική επιγραφή. Φοράει διάφανο χιτώνα και στηρίζεται στον κορμό ενός δέντρου γέρνοντας ελαφρά το κεφάλι προς τα κάτω. Μία εντελώς διαφορετική στάση από την πιο διάσημη Αφροδίτη της ίδιας περιόδου, εκείνη της Μήλου, την οποία φέρνει κανείς μπροστά του σε ένα από τα συνεχή φλας μπακ.

Δεν είναι η μόνη χρονομεταφορά που επιτρέπεται μέσα στην έκθεση. Τα αγάλματα, οι λυχνίες και τα όργανα παρατήρησης δεν ανήκουν μόνο στην κλασική ή ελληνιστική εποχή. Ανήκουν και στην τεχνολογία που συμβαίνει τώρα, ειδικά στην πόλη όπου το μισοφαγωμένο είναι συνώνυμο του Μεγάλου Μήλου. Το υπενθυμίζει ένα iPad, τοποθετημένο έξω από την εκθεσιακή αίθουσα. Στην οθόνη του αναβοσβήνουν οι ψηφιακοί σκαπανείς που ανασύρουν αρχαιότητες από τις ανασκαφές, τις επεξεργάζονται στην επόμενη πίστα (εργαστήριο) και τις εκθέτουν σε ψηφιακά βάθρα κερδίζοντας την απαραίτητη αμοιβή. Μόλις διαβάσατε την πλοκή στο βιντεοπαιχνίδι «Secrets of the past – Excavating the city of Zeus», το οποίο βρήκε ήδη τον δρόμο του στο Apple Store. Το παιχνίδι σχεδιάστηκε από την ελληνική εταιρεία λογισμικού Culturplay, δηλαδή τους Λήδα Μαντζουράνη, Αλεξ Γιαννακίδη και Στέφανο Παπαδάτο, ύστερα από πρόσκληση του Ωνάσειου Πολιτιστικού Κέντρου Νέας Υόρκης. Στον ίδιο χώρο ανήκει και η δεύτερη εγκατάσταση του Κώστα Ιωαννίδη. Στο έργο «In memory of, memory οf, memory of» μεταφέρει τον δικό του προβληματισμό για τον διάλογο με την αρχαιότητα. Κείμενα ποιητών, όπως ο Οβίδιος και ο Γέιτς, προβάλλονται στον τοίχο, μεταφρασμένα στη «σφυριχτή γλώσσα των βουνών» που χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα από τους ορεσίβιους της Νότιας Εύβοιας. Με τη σειρά της η Μαρία Ζερβού στην εγκατάσταση – βίντεο «My half of the sky, my half of the earth» συνδυάζει εικόνες απ’ το τοπίο του Ολύμπου με στίχους της ποιήτριας των ελληνιστικών χρόνων Τελέσιλλας.

Η έκθεση ολοκληρώνεται χρονικά την περίοδο που ο κόσμος μας γίνεται χριστιανικός. Μετά τον 4ο μ.Χ. ο παγανισμός διώκεται, η Εκκλησία θριαμβεύει και παραδίδει στον Παλιό και Νέο Κόσμο τη «νεωτερική λατρεία των μνημείων». Οι αρχαιότητες θα παραμείνουν στον κόσμο της σιωπής μέχρι το 1928, όταν οι πρώτοι αρχαιολόγοι φτάνουν στο Δίον. Τα υπόλοιπα είναι επιστήμη. Μετά το 1973, οπότε ο Δημήτρης  Παντερμαλής διευθύνει τις ανασκαφές του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το Δίον θα αποτελέσει ένα από τα σημεία στο ιδεατό τρίγωνο που ολοκληρώνεται με τη Βεργίνα (βασιλικοί τάφοι) και την Πέλλα (η νέα πρωτεύουσα του μακεδονικού κράτους).

info
«Θεοί και θνητοί στον Ολυμπο», στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κεντρο της Νέας Υόρκης, έως {LF}τις 18 Ιουνίου. Επιμέλεια: Δημήτριος Παντερμαλής