Αλλοτε και τώρα

Ιδιοφυή θα χαρακτήριζε κανείς την ιδέα του δημάρχου Θεσσαλονίκης να συνδυάσει, σχολιάζοντάς την, τη φωτογραφία του Τελωνείου της πόλης, όπως ήταν στις αρχές του 20ου αιώνα, με τους πρόσφυγες τΗς Ειδομένης, αν… Αν κάθε λόγος σωστά επαινετικός δεν ηχούσε παράταιρος, σωστή πολυτέλεια, σε σχέση με ένα απερίγραπτο δράμα όπως με ακρίβεια περιγράφει στο κείμενό του ο ίδιος ο δήμαρχος. Ομως – μας αφορά όλους μας – «γνώση του ποταμού σημαίνει να είσαι μέσα στο ποτάμι».

Στη φωτογραφία φαίνεται το Τελωνείο της Θεσσαλονίκης όπως ήταν στις αρχές του περασμένου αιώνα. Ενας γερανός, ένα μεγάλο πλοίο που έχει καταπλεύσει στο λιμάνι της πόλης, βάρκες που μεταφέρουν ανθρώπους και εμπορεύματα στην ξηρά και κόσμος πολύς στην αποβάθρα, συνωστισμένος, που περιμένει. Τι να περιμένει άραγε; Να επιβιβαστεί στο πλοίο; Και για πού; Να παραλάβει συγγενείς και φίλους που έρχονται; Να παραλάβει εμπορεύματα;

Η φωτογραφία αυτή, μια παλιά καρτ ποστάλ η οποία βρέθηκε στα χέρια μου ως δώρο που μου έκανε ο πρόεδρος του Επιμελητηρίου Σμύρνης μαζί με πολλές ακόμη, γεννά σειρά σκέψεων.

Σκέφτομαι πώς κάποτε το λιμάνι της Θεσσαλονίκης ήταν κόμβος μεταφορών και εμπορίου… Σήμερα, το λιμάνι της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της χώρας είναι υποβαθμισμένο και με αβέβαιο μέλλον. Θα περιμένουμε – κι άλλο – να ολοκληρωθεί η διαδικασία πώλησης και να εγκατασταθεί ο ιδιώτης επενδυτής προτού δούμε συγκεκριμένα πράγματα. Το σημαντικό, όμως, στην πώληση του λιμανιού είναι όχι το τίμημα αυτό καθ’ εαυτό, αλλά οι επενδύσεις που θα υποχρεωθεί να πραγματοποιήσει ο ανάδοχος, οι οποίες θα εξασφαλίσουν την ανάπτυξη του λιμανιού.

Κοιτάζω ξανά την παλιά καρτ ποστάλ. Παρατηρώ τον κόσμο που έχει απαθανατιστεί μαζεμένος στην αποβάθρα. Ισως και επηρεασμένος από το κλίμα των ημερών, η εικόνα φέρνει στον νου τους χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες στην Ειδομένη, στα νησιά και σε Αθήνα – Πειραιά. Αλλά και συνειρμικά τους χιλιάδες Ελληνες που μαζικά μετανάστευαν στην Αμερική στις αρχές του περασμένου αιώνα, στοιβαγμένοι σε πλοία, ταλαίπωροι, γεμάτοι αγωνία αλλά και ελπίδες για το μέλλον που τους περίμενε εκεί, στη νέα ήπειρο… Οπως και τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής και τους Ποντίους που μαζικά κατέφθαναν ξεσπιτωμένοι και με τον πόλεμο στα μάτια και στην ψυχή τους. Από τα μέσα του Μαρτίου στο λιμάνι φιλοξενούνται και πάλι πρόσφυγες και μετανάστες, της συριακής κρίσης πια.  

Σήμερα δεν είμαστε εμείς, οι Ελληνες, που φεύγουμε να γλιτώσουμε και να βρούμε ένα καλύτερο αύριο (αν και είναι εκατοντάδες χιλιάδες οι νέοι και οι νέες που έχουν μετακινηθεί σε χώρες της Ευρωπαϊκή Ενωσης και αλλού για να αναζητήσουν την τύχη τους και μια καλύτερη ζωή). Ερχονται πρόσφυγες στην περιοχή της Θεσσαλονίκης με τρένο ή με λεωφορεία από την Αθήνα – και εκεί, από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου όπου καταφθάνουν θαλασσοπνιγμένοι με φουσκωτά καρυδότσουφλα και με ψεύτικα σωσίβια. Οι περίπου 2.500 άνθρωποι που διαβιούν στο Κέντρο Μετεγκατάστασης Διαβατών ζουν σε κατάσταση ελεγχόμενη και σε συνθήκες διαβίωσης σχετικά καλές – τηρουμένων των αναλογιών -, ενώ η τοπική κοινωνία (μεμονωμένοι πολίτες, ΜΚΟ, φορείς, ομάδες και σύλλογοι) έχει αγκαλιάσει τον καταυλισμό, προσφέροντας τρόφιμα και είδη πρώτης ανάγκης, καθαρίζοντας εθελοντικά τους χώρους, απασχολώντας δημιουργικά τα περίπου 600 παιδιά του Κέντρου, φροντίζοντας βρέφη ή αρρώστους, μαγειρεύοντας μερίδες φαγητού ή παρασκευάζοντας βρεφικές τροφές και κάνοντας ό,τι μπορούν για να ανακουφίσουν τους ταλαίπωρους αυτούς ανθρώπους.

Ομως, λίγο βορειότερα, στην Ειδομένη, οι εικόνες των ανθρώπων που υποφέρουν, τελευταία μέσα στις λάσπες και σύντομα, υποθέτω, μες στο λιοπύρι, σχεδόν έχουν χαραχτεί στο μυαλό μας. Οι αριθμοί αμείλικτοι: την ώρα που γράφεται αυτό το κείμενο, περισσότεροι από 14.000 άνθρωποι παραμένουν εγκλωβισμένοι σε έναν πρόχειρο καταυλισμό στα σύνορα με την ΠΓΔΜ, οικογένειες με μικρά παιδιά, ζευγάρια, γηραιότεροι, μεσήλικοι, όλοι φύρδην μίγδην, χωρίς επαρκή στέγη πάνω από το κεφάλι τους, χωρίς κατάλληλες συνθήκες υγιεινής, χωρίς πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, χωρίς πρόσβαση σε επαρκή και σωστή διατροφή και νερό, χωρίς τίποτα… Μόνο μια ατέλειωτη αναμονή και μια ατέλειωτη ελπίδα. Διαβάζω ότι οι οργανώσεις τρέχουν να συνδράμουν, αλλά τα μεγέθη είναι τεράστια, πώς να τα προλάβουν όλα;

Η Ευρώπη έχει ευθύνη για όλο αυτό. Εχει ευθύνη τόσο για τις «μεγάλες» πολιτικές που προκαλούν πολέμους, συρράξεις και γεωπολιτικά προβλήματα, στις οποίες και αυτή, μαζί με τις άλλες μεγάλες υπερδυνάμεις έχει συμμετοχή. Εχει ευθύνη, όμως, και για την αδυναμία τους να χαράξουν μια πολιτική υποδοχής, φιλοξενίας και ενσωμάτωσης αυτών των ανθρώπων στα εδάφη της. Εχει ευθύνη για την αδυναμία της να αποκαταστήσει ενιαία και συνεκτική στάση απέναντι σ’ αυτό το παγκόσμιο φαινόμενο. Και, κατά συνέπεια, έχει ευθύνη για την άνοδο της ξενοφοβικής και ρατσιστικής Ακροδεξιάς που σηκώνει κεφάλι ξανά επικίνδυνα.

Στη χώρα μας το είδαμε το «έργο». Ξενόφοβες και ρατσιστικές κραυγές, καταδικαστέες προσπάθειες καταστροφής των υποδομών υποδοχής και προσωρινής φιλοξενίας ανθρώπων για να μην εγκατασταθούν στην περιοχή τους. Αλλά και εκείνοι που βρήκαν ευκαιρία να έχουν κέρδος, απομυζώντας τους ανθρώπους αυτούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Ευτυχώς, όπως αποδείχτηκε γρήγορα, ήταν περιορισμένες και μεμονωμένες περιπτώσεις, προερχόμενες από συγκεκριμένους κύκλους που δεν απηχούν το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας. Αλλωστε, η Ελλάδα δέχτηκε τεράστιους πληθυσμούς μεταναστών ή προσφύγων στην ιστορία της, πληθυσμούς που τελικά ενσωμάτωσε με επιτυχία (και που αναζωογόνησαν την τοπική οικονομία), με πιο πρόσφατο και τρανταχτό παράδειγμα τους Αλβανούς και τους Ποντίους της Ρωσίας και της Γεωργίας, Ελληνες ώς το μεδούλι τους οι τελευταίοι. Εδώ που τα λέμε, οι περισσότεροι από εμάς τους Ελληνες καταγόμαστε από πρόσφυγες ή μετανάστες. Ευτυχώς, τα φαινόμενα ξενοφοβίας και ρατσισμού υποχώρησαν. Το φίδι κρύφτηκε ξανά στην τρύπα του, ύστερα από την πηγαία και συγκινητική καθολική κινητοποίηση των τοπικών κοινωνιών που προσέτρεξαν στο πλευρό των κατατρεγμένων ανθρώπων. Αλλά το φίδι περιμένει πότε θα δοθεί ξανά η ευκαιρία για να ξαναβγεί από την τρύπα του.

Γι’ αυτό και η χώρα μας έχει ευθύνες. Εχει την ευθύνη να υποδεχτεί συγκροτημένα και ανθρώπινα τους πρόσφυγες και τους μετανάστες. Να προετοιμάσει την κοινωνία να τους δεχτεί. Να προγραμματίσει σωστά ώστε οι πρόσφυγες να μην είναι ξένο σώμα για όσο διάστημα χρειαστεί να παραμείνουν στη χώρα μας. Να σχεδιάσει την ένταξη και ενσωμάτωση όσων αποφασίσουν ότι επιθυμούν να παραμείνουν στη χώρα μας. Γιατί μόνο έτσι μπορούμε να διαχειριστούμε με αξιοπρέπεια και αίσθημα ευθύνης αυτήν την πρωτοφανή προσφυγική κρίση.