Ο «Μάκβεθ» του Ουέλς, ο Εμφύλιος της Λαμπέτη

Από μια άποψη, πρόκειται για τη σύγκρουση κορυφαίων «αντιπάλων»: του νεορεαλισμού – με κύριο εκφραστή το ιταλικό σινεμά – με τον εμπορικό κινηματογράφο του Μεσοπολέμου αλλά και τον μοντερνισμό, που  μετατρέπουν το εκράν της Ταινιοθήκης της Ελλάδος σε πεδίο γόνιμο για τον σινεφίλ. Από την ερχόμενη Κυριακή όλες οι φυλές των σινεφίλ έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν αυτή τη μάχη μέσα από την οθόνη της Ταινιοθήκης, στο αφιέρωμα των εννέα ταινιών για τη δεκαετία του 1940: οκτώ ταινίες (των 16 και 35 μιλιμέτρ) από ευρωπαίους και αμερικανούς σκηνοθέτες συν μία ελληνική.

ΔΙΕΙΣΔΥΤΙΚΟΣ ΒΙΣΚΟΝΤΙ. Χαρακτηριστικό δείγμα του ρεαλισμού που ως τάση εμφανίστηκε στη διάρκεια του μουσολινικού καθεστώτος είναι το βισκοντικό «Ossesione» («Διαβολικοί εραστές / Εμμονο πάθος»). Ο Βισκόντι με τη μεταφορά του μυθιστορήματος «Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δύο φορές» του Τ.Μ. Κέιν προχωρά σε μια διεισδυτική απεικόνιση της φτώχειας στην κοιλάδα του Πάδου. Με αριστοτεχνικό τρόπο δραπετεύει από την κυρίαρχη φασιστική αισθητική ξεγελώντας τη δαιδαλώδη γραφειοκρατία και καχυποψία του καθεστώτος. Η αρχική ιταλική εκδοχή, πιστή στις αξίες του νεορεαλισμού, έχει μια προσέγγιση πιο ντοκιμαντερίστικη, αφήνοντας το πλάνο να συνεχίζει όταν ο κεντρικός ήρωας αποχωρεί, για να πετύχει αυτό που χαρακτηρίζει έτσι κι αλλιώς τη σχολή στην οποία ανήκει: την ωμή αναπαράσταση της κοινωνίας. Οι κομπάρσοι στην ιταλική εκδοχή έχουν σημασία, καθώς είναι αυτοί που χτίζουν την ατμόσφαιρα, τον χώρο και τον χρόνο. Ο νεορεαλισμός με τον τρόπο του αντιπαρατίθεται στο κοσμικό μελό, την αισθηματική κωμωδία, τη θεαματική υπερπαραγωγή και τις μάλλον άνευ ουσίας ταινίες που χαρακτήριζαν την προηγούμενη περίοδο και που καμία νύξη δεν περιείχαν για τα διογκωμένα κοινωνικά προβλήματα και τις αγωνίες του απλού καθημερινού ανθρώπου.

Στον αντίποδα το Χόλιγουντ, σε συνέχεια της αποκοπής του περιττού, αφήνει εκτός οτιδήποτε μπορεί να αποσπάσει την προσοχή από τον κεντρικό ήρωα.

Μια τέτοια περίπτωση θα μπορούσε να θεωρηθεί η ταινία «Δολοφόνοι» του γερμανικής καταγωγής Ρόμπερτ Σιόντμακ, εμβληματική της κλασικής περιόδου του αμερικανικού φιλμ νουάρ (βασίζεται στην ομώνυμη νουβέλα του Χέμινγουεϊ από τη συλλογή «Ανδρες χωρίς γυναίκες», που στα ελληνικά έχει κυκλοφορήσει από το Πλέθρον). Αριστοτεχνικό θρίλερ χαρακτήρων, όπου δίπλα στην πρωταγωνίστρια Αβα Γκάρντνερ κάνει το κινηματογραφικό ντεμπούτο του ο Μπαρτ Λάνκαστερ.

ΘΡΙΛΕΡ ΚΑΙ ΝΤΙΚΕΝΣ. Επί ευρωπαϊκού εδάφους, από την άλλη, το θρίλερ «Ο δολοφόνος κατοικεί στο 21» είναι η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Ανρί Ζορζ Κλουζό – από τους χαρακτηριστικούς εκφραστές της σχολής του γαλλικού αστυνομικού θρίλερ -, που «πατάει» στο ομώνυμο αστυνομικό του Στανισλά Αντρέ Στεμάν. Ο κινηματογραφιστής γύρισε την ταινία επί Κατοχής και φαίνεται ότι δεν εξαίρεσε το στοιχείο αυτό από το γενικό κάδρο του. Οι κριτικοί της εποχής εντόπισαν αντιναζιστικούς υπαινιγμούς που διέφυγαν από την κατοχική λογοκρισία.

Στον απόηχο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1946, ο Ντέιβιντ Λιν «μεταφέρεται» στο – άθικτο – Λονδίνο του 19ου αιώνα με τις «Μεγάλες προσδοκίες» του Τσαρλς Ντίκενς, σε μια κίνηση πρωτοφανούς μεταπολεμικής αισιοδοξίας. Την ίδια χρονιά ο Ρομπέρτο Ροσελίνι με το σπονδυλωτό «Παϊζά / Αυτοί που έμειναν ζωντανοί» καταθέτει το δικό του σχόλιο μέσα από τα έξι επεισόδια του φιλμ για τα σημάδια του πολέμου επί ιταλικού εδάφους. Και σαν άλλος πολεμικός ανταποκριτής ακολουθεί τις αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις από τη Σικελία έως την κοιλάδα του Πάδου.

ΡΟΣΕΛΙΝΙ ΚΑΙ ΓΟΥΕΣΤΕΡΝ. Η «Αγάπη» («L’ amore») του 1948 που εντάσσεται στις «μεταβατικές ταινίες» του Ροσελίνι (όταν ο σπουδαίος σκηνοθέτης πειραματιζόταν με διαφορετικές κινηματογραφικές φόρμες) βρίσκεται σε διάλογο με το σύγχρονο της ταινίας «Κόκκινο ποτάμι» των Χάουαρντ Χοκς – Αρθουρ Ρόσον που μιλάει για τη σχέση πατέρα – γιου (Τζον Γουέιν – Μοντγκόμερι Κλιφτ) στον εξαθλιωμένο και ηττημένο από τον Εμφύλιο αμερικανικό Νότο.

Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με τον σεξπηρικό «Μάκβεθ» που γύρισε το 1948 ο ανεπιθύμητος τότε στα χολιγουντιανά στούντιο Ορσον Ουέλς, ενώ η ελληνική εκπροσώπηση ανήκει στη «Διαγωγή… μηδέν» (1949) των Μιχάλη Φιλίππου – Γιάννη Γαζιάδη με την Ελλη Λαμπέτη, ηρωίδα στην ελληνική επαρχία μετά το τέλος του Εμφυλίου.

INFO
«5 δεκαετίες, 50 ταινίες/ Η δεκαετία του ‘40» από τη Μικρή Λέσχη της Ταινιοθήκης της Ελλάδoς (Ιερά Οδός 48 & Μεγάλου Αλεξάνδρου 134, τηλ. 210-3609.695), από 20 Μαρτίου έως 10 Απριλίου. Το πλήρες πρόγραμμα στην ιστοσελίδα www.tainiothiki.gr