Το βλέμμα του Τέτση

Η βαθιά και προσωπικά στενή φιλία με τον Παναγιώτη Τέτση δεν μου επιτρέπει να απόσχω, αν και μη ειδικός στα εικαστικά, από τη γενική θλίψη για την απώλειά του δημόσια.

Η σχέση μας είχε οικογενειακό χαρακτήρα και συχνότατα γευσιγνωστικό. Ο Τέτσης υπήρξε και έξοχος μάγειρας, και συχνά στο σπίτι του οργάνωνε στενό κύκλο φίλων που τους εξέπληττε κάθε φορά με τις πρωτότυπες μαγειρικές του λύσεις. Επίσης είχε φιλοξενηθεί και στο εξοχικό μας σπίτι στον Μαραθώνα, όπου είχε εξάλλου και άλλους εκεί φίλους, και χαιρόταν τη μαγειρική της γυναίκας μου και την ησυχία μιας μικρής κωμόπολης όπου ακούγονταν τα κοκόρια και τα χλιμιντρίσματα των αλόγων, ήχοι χαμένοι πια για τον αστικό πληθυσμό. Δεν ήταν μόνο το τοπίο που τον είχε συχνά απομακρύνει από το άστυ ως ερέθισμα για τη ζωγραφική του. Ηταν η νοσταλγία των εφηβικών του χρόνων από την Υδρα, όπου απουσίαζαν το αυτοκίνητο και η χλαλοή. Αλλά και το σπίτι που είχε διαλέξει να δουλεύει στη Σίφνο βρισκόταν μακριά από τα πολυσύχναστα περάσματα εμπόρων και τουριστών, ακόμη και μακριά από τη θάλασσα, στον κάμπο. Στο εσωτερικό του νησιού, ίσως γιατί ήθελε να ισορροπήσει το ανήσυχο θαλασσινό τοπίο της Υδρας με τη γαλήνη και τις ανοιχτές πεδιάδες στην ενδοχώρα.

Μου είχε κάνει εντύπωση πως οι πλέον συχνά καλεσμένοι του στο σπίτι ή στην Αθηναϊκή Λέσχη ήταν ένας γελοιογράφος, ένας θεατρολόγος, μια μεγάλη ποιήτρια και πολλοί γιατροί, εκτός βέβαια, αυτονόητο, από γνωστές κυρίες υπεύθυνες για τις εκθέσεις του σε πασίγνωστες γκαλερί.

Οι γιατροί όλων των ειδικοτήτων δεν ήταν υποχρεωτικά αυθεντίες στις οποίες κατέφευγε για την υγεία του. Οχι. Ηταν φίλοι που εκτιμούσε και στις συζητήσεις μας σπανίως έμπαιναν ιατρικά θέματα. Η προσωπική μου εκτίμηση είναι πως ο Τέτσης ενδιαφερόταν για την παλαιά εκείνη και σοφή συνδυαστική ιατρικής και φιλοσοφίας που για χρόνια είχε δημιουργήσει τον εξαίσιο όρο ιατροφιλόσοφος. Παράδειγμα, ο Αδαμάντιος Κοραής.

Πάντα η μεγάλη ζωγραφική ενδιαφερόταν για τους μηχανισμούς του ανθρώπινου σώματος και όχι μόνο για την ποικιλία των εξωτερικών σημείων (κίνηση, μυϊκός τόνος, αναλογίες, ογκομετρικά στοιχεία κ.λπ.) αλλά και για τις εσωτερικές διαδικασίες, όλο αυτό το πολύπλοκο σύστημα οργάνων και χυμών που από την αρχαιότητα προκάλεσε το ενδιαφέρον κυρίως των γλυπτών σε μια εποχή μάλιστα κατά την οποία η θρησκεία απαγόρευε την ανατομία «σεβόμενη» την ιερότητα του ανθρωπίνου σώματος. Ο Αριστοτέλης, αυτός ο αξεδίψαστος αναζητητής των πρώτων αιτίων, είχε προβεί σε ανατομία ζώων για να συγκεντρώσει πληροφορίες αναλογικά. Ετσι μας κληροδότησε τον όρο «ζoχάδες» για τις αιμορροΐδες, επειδή διαπίστωσε το φαινόμενο να «το έχουν τα ζώα»!

Είναι γνωστά τα σχέδια του Ντα Βίντσι στον ανθρώπινο σωματότυπο, σχεδόν ένας σχολαστικός χάρτης του σώματος, προϊόν της βαθιάς γνώσης του για το μυοσκελετικό σύστημα, απόρροια των εσωτερικών ψυχοσωματικών δομών.

Ο Τέτσης είχε μια αλληλέγγυα σχέση με τους φίλους του γιατρούς, χωρίς να απορρίπτει την ποίηση, την πολιτική και το θέατρο. Ως μέγας εικαστικός καλλιτέχνης ήταν και γενναιόδωρος δάσκαλος. Το μεγαλείο των ανθρώπων μετριέται με την αφειδώλευτη προσφορά τους. Το μεγαλείο δεν πάσχει από σύνδρομα εγωτικά και αυταρχικά. Ο Τέτσης υπήρξε ένας ανοιχτός και απροκατάληπτος δάσκαλος στη Σχολή Καλών Τεχνών. Δίδαξε μαστοριά και σεβασμό στα υλικά της τέχνης. Δίδαξε τα όρια, ευρέα αλλά όχι απεριόριστα, των δυνατοτήτων που έχει η εικαστική ματιά και τεχνική. Σπουδαίος σχεδιαστής, κολορίστας και χαράκτης, μύησε τους μαθητές του και τους στήριξε να διαμορφώσουν το προσωπικό τους ιδίωμα και πολύ συχνά τους εξασφάλιζε με το κύρος που διέθετε τον εκθεσιακό χώρο για να κάνουν την πρώτη τους εμφάνιση.

Είχα την τύχη να γνωρίζω πόσο είχε βοηθήσει τον κοινό μας φίλο ζωγράφο και γκαλερίστα της «Ωρας» Ασαντούρ Μπαχαριάν να διαθέσει τις αίθουσές του σε ταλαντούχους νεοσσούς της εικαστικής τέχνης.

Αλλά και η φιλία του με εικαστικούς συνοδοιπόρους και «ανταγωνιστές» ήταν τεκμήριο της ανοιχτότητας και της ανυστερόβουλης διάθεσής του. Θα αναφέρω μόνο ενδεικτικά ακόμη και πολυήμερες εκδρομές μας με συντροφιά τον Μπαχαριάν και τον Πάρι και τη Μερόπη Πρέκα και σταθμεύσεις στη διαδρομή π.χ. από Πήλιο Αθήνα, εκεί στις Ράχες και στα Καμένα Βούρλα, όπου οι τρεις ζωγράφοι στήνανε τα καβαλέτα τους στην παραλία και ζωγράφιζαν ακουαρέλες, ενώ τα παιδιά μας, σχεδόν συνομήλικα, παίζανε στην αμμουδιά με τα κουβαδάκια τους: η Εύα, ο Αλέξης, η Φαίδρα, ο Δημήτρης, η Χριστίνα!

Η Ιστορία της Τέχνης και η Κριτική τώρα που ο Τέτσης έστησε το καβαλέτο του στις όχθες του Αχέροντα θα εκτιμήσουν το γιγαντιαίο σε ποιότητα και ποσότητα έργο του (ήταν ένας θηριώδης και ακάματος εργάτης της δουλειάς του).

Ο υπογράφων δεν είναι ειδικός. Δεν διαθέτει αυτό που ονομάζεται ειδητική ικανότητα, αυτή που είναι ασκημένη να ξεχωρίζει, να διακρίνει, να αξιολογεί ένα είδος τέχνης ή τεχνικής.

Είναι όμως, όπως όλοι οι αξεδίψαστοι της γενιάς μου και μάλιστα της τραυματικής εμφυλιακής και επαρχιώτικης Ελλάδας, ένας αδηφάγος καταναλωτής καλλιτεχνικών έργων.

Μεγαλώσαμε και είδαμε όσο ακόμη ζούσαν, και ήταν ακόμη και αμφιλεγόμενοι, τον Παρθένη, τον Γκίκα, τον Τσίγκο, τον Γαλάνη, τον Νικολάου, τον Τσαρούχη, τον Βασιλείου. Αλλά και τον Μπουζιάνη, τον Σωρόπουλο, τον Εγγονόπουλο, την Καραγάτση και τους γλύπτες Σώχο, Απάρτη, Παππά.

Αυτή η γενιά με τον θάνατο του Τέτση εξέλιπε ανεπιστρεπτί. Γνωρίζω βέβαια πως οι μαθητές του Τέτση, σημαντικοί σήμερα ζωγράφοι και χαράκτες, του παραστάθηκαν ακόμη και στην επιθανάτια κλίνη του, ευγνώμονες διάδοχοί του. Ο Τέτσης, όπως ήδη ανέφερα, διέπρεψε και στο πορτρέτο, και στο λάδι, και στο σχέδιο, στη «νεκρά φύση» και στη χαρακτική (σε πέτρα και σε μέταλλο), ακόμη και στα «πολλαπλά», ώστε η τέχνη του να φθάσει και στους μανικούς, χωρίς όμως επαρκές βαλάντιο.

Ακόμη και οι ευχετήριες κάρτες που έστελνε σε φίλους και φιλότεχνους ήταν αριθμημένες ακουαρέλες τυπωμένες ως «πολλαπλά».

Ως αφοπλισμένος θαυμαστής των έργων του θα μείνω σε δύο ενότητες. Εν πρώτοις στη μνημειώδη σειρά «Η λαϊκή αγορά». «Μοντέλο» του η λαϊκή αγορά τής Ξενοκράτους, όπου και το ατελιέ του. Κάθε βδομάδα αποκλειόταν ένας κεντρικός δρόμος στο Κολωνάκι και έσφυζε από κίνηση παραγωγών και νοικοκυραίων. Ο Τέτσης ζωγράφισε αυτό το κινησιακό και πολύχρωμο πανηγύρι. Ενας χρωματικός οίστρος, μια θεότρελη ποικιλία αξόνων, ευθειών, παραλλήλων, λοξών, καθέτων, οριζοντίων, ένα θολό βάθος, μια θαυμαστή διαύγεια πρώτου πλάνου, φιγούρες, χειρονομίες, ραθυμία και συνάμα βιασύνη, οικειότητα και αδιαφορία. Σ’ αυτήν την έξοχη εποποιία της καθημερινότητας, ο Τέτσης έδωσε το κύρος μιας τελετουργίας και αποθέωσε την κοινωνικότητα, την πρωτογενή ανάγκη του ζώου – ανθρώπου για την τροφή, αφού όμως εγκατέλειψε την αγέλη, την ισοπέδωση των τάξεων (στην «αριστοκρατική» γειτονιά της Αθήνας έβλεπε κανείς με το δίχτυ ή το καλάθι μεγάλες πρωταγωνίστριες, μεγαλοδικηγόρους, δικαστές, ταξιτζήδες, οικιακές βοηθούς, μεγαλοκοκότες, εθισμένους νεαρούς και γνωστούς στην πιάτσα διακινητές ουσιών!).

Και τώρα ας μείνω στις «νεκρές φύσεις» και στα τοπία του Παναγιώτη Τέτση.

Εγραψα και άλλοτε (και του είχε αρέσει!) πως ούτε στις «νεκρές φύσεις» του ούτε στα τοπία του (θαλασσινά και βουνίσια) λείπει ο άνθρωπος. Στις πιατέλες με τα φρούτα, στα βάζα με τα λουλούδια υπάρχει μια ανθρώπινη παρουσία που αισθάνεσαι τη θέρμη της είτε πριν είτε μετά! Ενα χέρι, ένα βλέμμα, μια κάμψη του κορμιού που με στοργή έχει τοποθετήσει τη βρώση ή την πόση για να την ευχαριστήσει για την προσφορά της στον άνθρωπο.

Στα τοπία του Τέτση η ανθρώπινη παρουσία είναι αντιληπτή ακόμη και στον επιπόλαιο θεατή των έργων. Αυτές οι θάλασσες ήρεμες ή τρικυμιώδεις, αυτά τα άγρια ρουμάνια, οι χαράδρες, οι βλοσυροί ουρανοί, οι λάμπουσες στην αιθρία πεδιάδες είναι «περπατημένες». Κωπηλάτες, μούτσοι, μηχανικοί, πειρατές και λαθρομετανάστες, αγρότες, ορειβάτες, ποιμένες, οδοιπόροι και πεφορτισμένοι έχουν οργώσει τις οδούς της φύσης, έχουν βιάσει το τοπίο.

Δίπλα στις ζωντανές «νεκρές φύσεις» του Τέτση ορθώνεται το ζωντανό και ανθρώπινο πεδίο δράσης του ελληνικού τραυματικού τοπίου. Πίσω από όλα αγρυπνεί η έγνοια του Παναγιώτη για την παναγιότητα της ελληνικής αίσθησης της ομορφιάς. Της φωτοχαρούς.