«Αισθάνομαι Ελληνας ακόμη μια φορά»

Ο Ουμπέρτο Εκο δεν υπάρχει πια, αποτεφρώθηκε σε κλειστό κύκλο στο κρεματόριο. Είχε προηγηθεί, την Τρίτη, μια ανοιχτή πολιτική κηδεία, η οποία αναμεταδιδόταν ζωντανά από το πρώτο κανάλι της ιταλικής τηλεόρασης, στο Καστέλο Σφορτσέσκο στο Μιλάνο. Υπάρχουν και θα υπάρχουν βέβαια τα δεκάδες βιβλία του, ανάμεσά τους και ένα τελευταίο που θα εκδοθεί μεταθανάτια, σε λίγο καιρό, με δοκίμια και άρθρα του και τίτλο «Pape Satan Aleppe» (από την έβδομη ωδή της «Κόλασης» του Δάντη).

Σε σχέση με την Ελλάδα, υπάρχουν αρκετά πράγματα που μπορεί να διηγηθεί κανείς,  πέρα από την αγάπη του ελληνικού κοινού για τα έργα του. Ο Εκο πίστευε ότι η ελληνική αρχαιότητα έχει αποκαλύψει τα περισσότερα μυστικά της και το ενδιαφέρον του εστιαζόταν κυρίως στον Μεσαίωνα που θεωρούσε ότι έχει ακόμα να μας πει πολλά. Με αυτή την έννοια και παρά την προσωπική αποκήρυξη της θρησκευτικής πίστης, ενδιαφερόταν περισσότερο για το Βυζάντιο και τα μοναστήρια του παρά για την Ακρόπολη. Είχε επισκεφθεί ιδιωτικά τον Αθω το 1988, είχε βέβαια επισκεφθεί την Ελλάδα και άλλες φορές, πάντα ιδιωτικά, και η μόνη επίσημη επίσκεψή του στην Ελλάδα, από την οποία δεν έλειπαν και κάποια παραλειπόμενα, ήταν αυτή του Μαρτίου του 1995. Είχε προσκληθεί από το Πανεπιστήμιο Αθηνών που τον αναγόρευσε επίτιμο διδάκτορα, ενώ στο πλαίσιο του προγράμματος παραμονής του έδωσε δεύτερη ομιλία στο Ιδρυμα Λάτση, στο κτίριο Παλλάς Αθηνά.

Την πρωτοβουλία της πρόσκλησης από την πλευρά του Πανεπιστημίου Αθηνών είχε ο καθηγητής Φιλοσοφίας και σημερινός υφυπουργός Παιδείας Θεοδόσης Πελεγρίνης. Οπως είχε τότε δηλώσει (στο «Εθνος», στη δημοσιογράφο Δήμητρα Ρουμπούλα), το πανεπιστήμιο δυσκολεύτηκε να πειστεί για την αναγκαιότητα μιας τέτοιας αναγόρευσης. Οχι η πρυτανεία – ο τότε πρύτανης Πέτρος Γέμτος υποστήριξε την πρόταση – όσο το αρμόδιο Τμήμα Φιλοσοφίας – Παιδαγωγικής – Ψυχολογίας, και η διαδικασία κράτησε δυόμισι χρόνια. «Κάποιος στη γενική συνέλευση ζήτησε το βιογραφικό του Εκο. Κάποιος έλεγε το “Ονομα του Ρόδου” “Αρωμα του Ρόδου”. Αλλος ζήτησε να ερευνηθεί η ελληνικότητά του. Νομίζω πως ήταν και άγνοια και εμπάθεια. Τώρα αν η εμπάθεια στρέφεται προς τον Εκο ή προς εμένα είναι μια άλλη ιστορία» έλεγε τότε.

Ο Εκο πάντως ήρθε. Ηρθε με τη γερμανίδα σύζυγό του Ρενάτε Ράμζε. Μίλησε στις 13 Μαρτίου 1995 στο πανεπιστήμιο με θέμα «Πανεπιστήμιο και ΜΜΕ», μίλησε στην έδρα του ομίλου Λάτση με θέμα «Ο συγγραφέας και ο ερμηνευτής του», πήγε στο Χάραμα και διασκέδασε με ελληνικό τραγούδι, πήγε στη μονή της Πάτμου – όλα αυτά σε τρεις μέρες υπό τη μόνιμη συνοδεία και φροντίδα των Θεοδόση Πελεγρίνη και Βαγγέλη Χρόνη, εκπροσώπου του ομίλου Λάτση. Και παρά το διαρκές κυνηγητό δημοσιογράφων, φωτογράφων και θαυμαστών, έφυγε ευχαριστημένος. Αυτό τουλάχιστον φανερώνει και η προσωπική επιστολή που απέστειλε στον – ποιητή επίσης – Βαγγέλη Χρόνη (του οποίου οι αναλυτικές εντυπώσεις από την επίσκεψη Εκο δημοσιεύονται στις επόμενες σελίδες) μόλις επέστρεψε στην Ιταλία και η οποία δημοσιεύεται σήμερα για πρώτη φορά:

Η νοσταλγία, ως λύπη που οφείλεται στην επιθυμία επιστροφής, είναι μια ελληνική έννοια. Αισθάνομαι Ελληνας ακόμη μια φορά γιατί αισθάνομαι την επιθυμία να είμαι ακόμη εκεί, στην υπέροχη χώρα σας, και με τους τόσους φίλους που συνάντησα εκεί.

Η Ρενάτε μου λέει να σας πω πόσο εκτιμήσαμε και χαρήκαμε τη φιλοξενία σας. Προσβλέποντας σε μια νέα μας συνάντηση, διατελώ

Ειλικρινά δικός σας

Ουμπέρτο Εκο»

Στην Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών όπου έγινε η αναγόρευση δεν έπεφτε καρφίτσα. Ωστόσο σχολιάστηκε αρνητικά από τον Τύπο της εποχής η έλλειψη εκπροσώπων της κυβέρνησης (ΠΑΣΟΚ) αλλά και των κομμάτων της Αριστεράς, παρά το γεγονός ότι είχαν μεγαλύτερη ιδεολογική συνάφεια με τον Εκο από ό,τι η ΝΔ που εκπροσωπήθηκε από τον τότε αρχηγό της Μιλτιάδη Εβερτ και τον Βύρωνα Πολύδωρα. Επίσης σχολιάστηκε η έλλειψη συγγραφέων από το κοινό. Ισως όμως να έφταιγε κάπως και το σύστημα προσκλήσεων του πανεπιστημίου για όλα αυτά. Ο Εκο είπε πολλά και ενδιαφέροντα – μιλούσε επί μία ώρα -, μεταξύ των οποίων και ότι τα πανεπιστήμια αντέχουν επειδή προηγούνται κατά μια εικοσαετία των ΜΜΕ στην έρευνα και ερμηνεία των γεγονότων, προβάδισμα που πρέπει να διατηρήσουν αν θέλουν να συνεχίσουν να υπάρχουν.

Στην άλλη του ομιλία, προσκεκλημένος της Μαριάννας Λάτση, ο Εκο είχε το ίδιο κέφι και την ίδια γοητεία ενώπιον 800 περίπου ανθρώπων – μεταξύ των οποίων αυτή τη φορά και πολύ περισσότεροι εκπρόσωποι των γραμμάτων (Ιάκωβος Καμπανέλλης, Αντώνης Σαμαράκης, Κώστας Μουρσελάς και δεκάδες άλλοι) αλλά και της πολιτικής ηγεσίας, που εκπροσωπήθηκε από τον υφυπουργό Πολιτισμού Νίκο Σηφουνάκη, ενώ ο Μιλτιάδης Εβερτ ήταν και πάλι παρών.  

Ο Εκο ξεκίνησε λέγοντας: «Τα τελευταία δέκα χρόνια προσπαθώ να μη μιλώ για τα μυθιστορήματά μου και να μην απαντώ σε κουτές ερωτήσεις. Μια φορά όμως έφτιαξα δέκα κουτές ερωτήσεις και δέκα κουτές απαντήσεις. Οταν με ρώτησαν γιατί, απάντησα γιατί ο Πινόκιο και η Χιονάτη είχαν ήδη το κοπιράιτ».

Ανάμεσα σε όλα αυτά ενδιαφέρθηκε για ένα ζήτημα κατασκευής χιονοδρομικού κέντρου στον Ολυμπο που συζητιόταν τότε – είχε υπογράψει κείμενο διανοουμένων εναντίον μιας τέτοιας προοπτικής, για να μη διαταραχθεί «η σιωπή των θεών». Επίσης επισκέφθηκε την Ακρόπολη όπου, βλέποντας τις Κόρες, θυμήθηκε μια δασκάλα του στο σχολείο που εκθείαζε την ομορφιά της αμφίεσής τους και που τον έκανε να τις ταυτίσει για πάντα στο μυαλό του με το αρχαιοελληνικό κάλλος. Επισκέφθηκε επίσης το Παλιό Πανεπιστήμιο στην Πλάκα και γευμάτισε στον Διόνυσο, μιλώντας συνέχεια για την Πάτμο που, κατά τα φαινόμενα, αποτέλεσε αποκάλυψη γι’ αυτόν.

Ενα άλλο σημαντικό ταξίδι του Εκο στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 1988. Τότε είχε συνέχεια μαζί του τον προσωπικό του φίλο, βορειοελλαδίτη δημοσιογράφο Θόδωρο Ιωαννίδη, ο οποίος μάλιστα είχε μεταφράσει στις εκδόσεις Παρατηρητής και κάποια κείμενα του Εκο, ιδίως το διάσημο «Τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις» και την «Αποκάλυψη του Ιωάννη».

Ο Θόδωρος Ιωαννίδης έχει πει ότι ο Εκο είχε επισκεφθεί ξανά τον Αθω και συγκεκριμένα την Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπεδίου και τη βιβλιοθήκη της πριν από τη συγγραφή του βιβλίου «Το όνομα του Ρόδου», όπου φυλάσσεται ο κώδικας «Γεωγραφία Κλαύδιου Πτολεμαίου», ένα από τα σπανιότερα χειρόγραφα παγκοσμίως, που χρονολογείται στα τέλη του 13ου με αρχές του 14ου αιώνα και περιλαμβάνει κείμενα του Κλαύδιου Πτολεμαίου και του Στράβωνα.

Για την επίσκεψη του Εκο το 1988 ο Ιωαννίδης είχε γράψει στο «Τέταρτο» του Μάνου Χατζιδάκι: «…Στο λιμανάκι της Δάφνης βρισκόμαστε ακόμη στον έξω κόσμο. Τον δικό μας. Οταν, όμως, μετά την τελευταία στροφή του ανηφορικού δρόμου βλέπουμε τη Μονή της Σιμωνόπετρας, καταλαβαίνουμε ότι σύντομα θα πρέπει να δεχτούμε πως εδώ ισχύουν κάποια άλλα, διαφορετικά μέτρα. Στους εξώστες του μοναστηριού μπορείς να μείνεις ώρες σιωπηλός ή να παρασυρθείς σε ατέλειωτες φλυαρίες. Κι ο Ουμπέρτο, πολύγλωσσος και συνήθως λαλίστατος, κουβεντιάζει με τους μοναχούς προσπαθώντας μέσα στον ελάχιστο δυνατό χρόνο να γνωρίσει όσο το δυνατόν περισσότερα. (…) Στις Καρυές, μετά από μια σύντομη επίσκεψη στη Μονή Ιβήρων, στο κονάκι της Σιμωνόπετρας, ο μοναχός Ελισαίος δεν είναι μόνο ένας άψογος οικοδεσπότης. Νεώτατος σε ηλικία, σοβαρός και ανεκτικότατος, έχει μελετήσει και τους λατίνους εκκλησιαστικούς συγγραφείς, μιλάει αργά και ήρεμα, δεν εντυπωσιάζεται κι ούτε θέλει να εντυπωσιάσει. Σχολιάζει με την ίδια σεμνότητα τις απόψεις του Αγίου Αυγουστίνου ή του Θωμά του Ακινάτη και τις καθημερινές μας μικροαπορίες».

«Αθυρόστομος, μέγας φαγάς και πότης φοβερός»
Τώρα που έχασε τον παλιό του φίλο, ο Θόδωρος Ιωαννίδης έγραψε στη βορειοελλαδίτικη ιστοσελίδα www.voria.gr (όπου πρωτοδημοσιεύτηκαν οι φωτογραφίες του καλοκαιριού του 1988 και την οποία ευχαριστούμε για την ευγενή παραχώρηση):
«Ηταν φίλος για πολλά χρόνια. Βαριά κουβέντα η λέξη φίλος. Σημειολόγος, δάσκαλος μεγάλος στο σύστημα “πομπός – μήνυμα – δέκτης”. Μεγάλος καλαμπουρτζής και φαρμακόγλωσσος…
Για τον θάνατό του δεν μπορούμε να πούμε το συνηθισμένο: “Ο Θεός ας αναπαύσει την ψυχή του”, αφού ήταν άθεος. Γι’ αυτό και ζήτησε η κηδεία του να είναι πολιτική. Αθυρόστομος, μέγας φαγάς και πότης φοβερός. Και, κάτι ακόμη: ανεχόταν τον αντίλογο με απίστευτη υπομονή, αποδεικνύοντας στην πράξη την ακλόνητη πίστη του στην περίφημη όσο και δυσεύρετη ελευθερία της γνώμης. Σίγουρα είχε φίλους στην Ελλάδα και σε πολλές άλλες χώρες, όπου ταξίδευε συχνά.Το σωτήριον έτος 2006 κυκλοφόρησε ένα μικροσκοπικό βιβλιαράκι του γεμάτο λογοπαίγνια: ομώνυμα, ομόφωνα, παλίνδρομα και πάει λέγοντας. Αρκεί ένα μικρό παράδειγμα. Η λέξη arepo που όταν τη διαβάζουμε από το τέλος προς την αρχή γίνεται opera. Οταν το διάβασα, είχα την ευκαιρία να τον “νικήσω” για πρώτη και τελευταία φορά. Του έστειλα λοιπόν το δικό μας “ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ”. Η αντίδρασή του ήταν εκκωφαντική. Στο τηλέφωνο ούρλιαξε χαρούμενος: – Non lo sapevo! Δεν το ήξερα!
Τέλος, όπως και όλοι οι Ιταλοί, ο Ουμπέρτο δεν χώνευε τους Γερμανούς. Δικαίωμά του, παρά το γεγονός ότι το Umberto είναι όνομα γερμανικό και σημαίνει γίγαντας λαμπερός. Και παρά το ότι ήταν παντρεμένος επί δεκαετίες και μέχρι το τέλος με τη Ρενάτε, μία Γερμανίδα που αγάπησε πολύ. Κι όσο για το Eco (Ηχώ), έδινε στους φίλους του την ευκαιρία να του λένε ότι είναι ένας πολυλογάς που απαντάει πάντοτε ή ένας εγωιστής που θέλει πάντοτε να έχει την τελευταία λέξη…».