Τα ρεκόρ, τα μπεστ σέλερ και οι χαμένοι

Το 2015 δεν πρόλαβε να χαρεί τον τίτλο της χρονιάς κατά την οποία πωλήθηκε το ακριβότερο έργο τέχνης – για 300 εκατ. δολάρια άλλαξε χέρια το έργο του Πολ Γκογκέν «Πότε θα παντρευτείς;» σε ιδιωτική συναλλαγή – και μόλις προ ημερών καταγράφηκε η μεγαλύτερη συναλλαγή που έχει γίνει έως σήμερα γύρω από έργα τέχνης, με δύο πίνακες – το «Interchange» του Βίλεμ ντε Κούνινγκ και το «Αριθμός 17Α» του Τζάκσον Πόλοκ – να πωλούνται σε ιδιωτική επίσης συναλλαγή προς 500 εκατ. δολάρια. Πίσω από την αγοραπωλησία που προκάλεσε σεισμό στην αγορά της τέχνης φαίνεται πως στη θέση του πωλητή βρίσκεται ο μουσικός παραγωγός και συνιδρυτής της Dreamworks, ο Ντέιβιντ Γκέφεν, ενώ αγοραστής είναι ο διευθύνων σύμβουλος μιας από τις πιο επιτυχημένες εταιρείες διαχείρισης κεφαλαίων Citadel, ο Κένεθ Γκρίφιθ.

Οι αριθμοί προκαλούν ίλιγγο και σε σχέση με τον ετήσιο παγκόσμιο τζίρο στην αγορά της τέχνης που πέρυσι έφθασε τα 13,5 δισ. δολάρια. Ωστόσο ο 21ος αιώνας φαίνεται ότι ποντάρει πολύ στη σύγχρονη τέχνη – σε καλλιτέχνες που έχουν γεννηθεί από το 1946 και εξής – δημιουργώντας ένα νέο πεδίο για ευκαιρίες και ρεκόρ, με αποτέλεσμα η τέχνη αυτή να αντιμετωπίζεται πλέον ως το τρομερό παιδί της αγοράς. Απόδειξη, ότι την περασμένη χρονιά – και συγκεκριμένα την περίοδο Ιουλίου 2014 – Ιουνίου 2015 – ο τζίρος γύρω από τη σύγχρονη τέχνη έφθασε τα 1,76 δισ. δολάρια. Και μπορεί μεν από την αντίστοιχη περυσινή περίοδο να παρατηρείται πτώση κατά 12%, όμως σε σχέση με τα τελευταία 15 χρόνια η άνοδος αγγίζει το 1.800% (την περίοδο 2000 – 2001 ο τζίρος ήταν μόλις 93 εκατ. δολάρια).

ΝΕΑ ΜΟΔΑ; Μήπως ο τζίρος όμως ανεβαίνει επειδή η σύγχρονη τέχνη έχει αναδειχθεί σε νέα μόδα, με αποτέλεσμα οι αγοραστές να μην αφήνουν τίποτα στις αποθήκες των δημοπρατών; Κάθε άλλο. Οπως δείχνουν τα αποτελέσματα της έρευνας που έκανε η ιστοσελίδα artprice.com – η οποία ενημερώνεται διαρκώς σχετικά με την αγορά της τέχνης – ύστερα από μελέτη 8,7 εκατ. αποτελεσμάτων δημοπρασιών από 4.500 οίκους σε όλον τον κόσμο, το 37% των έργων παραμένει αδιάθετο. Κι αυτό γιατί το κοινό έχει γίνει ιδιαιτέρως επιλεκτικό, όπως επισημαίνει ο ιδρυτής του artprice.com Τιερί Ερμαν.

Εκτός από τρομερό παιδί όμως, η σύγχρονη τέχνη φαίνεται ότι αποτελεί και κινητήριο δύναμη για την αγορά, παρά το γεγονός ότι οι αγοραστές γνωρίζουν ότι τώρα καλούνται να πληρώσουν αστρονομικά ποσά και στο μέλλον να μην αποδώσει η επένδυσή τους. Δεν είναι όμως μόνο οι συλλέκτες που αυξάνουν τη ζήτηση και κατά συνέπεια τις τιμές. Καθοριστικό ρόλο παίζουν τα μουσεία και οι ανάγκες τους. Αρκεί να αναλογιστεί κάποιος ότι την περίοδο 2000 – 2014 άνοιξαν περισσότερα μουσεία στον κόσμο από ό,τι τον 19ο και τον 20ό αιώνα, ενώ τα επόμενα χρόνια οι προβλέψεις θέλουν να δημιουργούνται 700 νέα μουσεία ετησίως σε όλον τον κόσμο.

ΟΙ ΠΛΟΥΤΟΚΡΑΤΕΣ. Την περίοδο που μελετά η έρευνα βγήκαν στο σφυρί 55.400 έργα που φέρουν την υπογραφή 49.000 καλλιτεχνών – εκπροσώπων της σύγχρονης τέχνης. Ομως το 68% του τζίρου, δηλαδή 1,2 δισ., αντιστοιχεί σε αγορές έργων μόλις 100 καλλιτεχνών και το 18% – δηλαδή 320,5 εκατ. δολάρια – μόλις τριών: των Ζαν Μισέλ Μπασκιά, Κρίστοφερ Γουλ και Τζεφ Κουνς. Ποσό που είναι δέκα φορές μεγαλύτερο από εκείνο που επένδυσε την ίδια περίοδο η Γαλλία στη σύγχρονη τέχνη (περί τα 35,6 εκατ. δολάρια).

Ο μαγικός αριθμός τρία αφορά και τις χώρες που αποτελούν τις μεγαλύτερες αγορές: τις Ηνωμένες Πολιτείες που πήραν την πρωτοκαθεδρία από την Κίνα, η οποία βρισκόταν στην κορυφή επί τέσσερα συναπτά έτη και φέτος είδε την αγοραστική της δύναμη να μειώνεται κατά 36,9%. Παρ’ όλα αυτά, 17 καλλιτέχνες της βρίσκονται στη λίστα με τους 50 πιο ακριβούς εικαστικούς, ενώ εννέα εξ αυτών έκαναν νέα ρεκόρ. Την τρίτη θέση κατέχει η Βρετανία.

Κι αν οι ΗΠΑ βρίσκονται στην κορυφή με τον τζίρο να φθάνει στα 650 εκατ. δολάρια – 90 εκατ. περισσότερα από την Κίνα -, όλο το παιχνίδι παίζεται στη Νέα Υόρκη, εκεί όπου διακινείται το 97% των χρημάτων, δηλαδή περί τα 631 εκατ. δολάρια, και πραγματοποιούνται εννιά στα δέκα ρεκόρ. Δεν είναι όμως μια αγορά που απευθύνεται μόνο στα μεγάλα βαλάντια και σε μια οικονομική ελίτ, όπως θα πίστευε κάποιος ρίχνοντας μια επιφανειακή ματιά στους αριθμούς. Κι αυτό διότι πάνω από τα μισά έργα που διακινούνται στη Νέα Υόρκη έχουν τιμές κάτω των 5.000 ευρώ.

Ενδιαφέρον δε έχει και η θέση του Λονδίνου, που είναι μια από τις πόλεις με πολύ μακρά ιστορία στο εμπόριο έργων τέχνης. Με τζίρο 410,5 εκατ. δολαρίων, ποσό που αντιστοιχεί στο 23% του παγκόσμιου τζίρου από την αγοραπωλησία έργων σύγχρονης τέχνης, μείωσε σαφώς τη διαφορά του από την Κίνα, από 630 εκατ. δολάρια σε 160 εκατ. δολάρια. Καλή θέση στον παγκόσμιο χάρτη έχει και η Τουρκία, με τζίρο που αγγίζει τα 6,5 εκατ. δολάρια ετησίως, ποσό υψηλότερο από τα 6,2 και 4,1 εκατ. δολάρια που ξοδεύονται σε Αυστρία και Βέλγιο αντιστοίχως.

ΟΙ ΔΥΝΑΤΕΣ ΑΓΟΡΕΣ. Κι αν ΗΠΑ, Κίνα και Βρετανία κατέχουν τα ηνία των μεγαλύτερων αγορών, η τριάδα αλλάζει όταν μιλάμε για τους καλλιτέχνες που πρωταγωνιστούν λόγω των υψηλών τιμών τους. Οι Αμερικανοί κρατούν την πρώτη θέση με 39,9%, ακολουθούν οι Κινέζοι που κερδίζουν μερίδιο 21,2% και τους Βρετανούς εκτοπίζουν οι Γερμανοί με 10,8% και 10,9% αντιστοίχως. Η ζωγραφική δε, όσο κι αν ορισμένοι διακηρύσσουν τον θάνατό της, διατηρεί τη μερίδα του λέοντος στις πωλήσεις με 61,2% (24.200 πίνακες), τα σχέδια – ο άλλοτε φτωχός συγγενής της αγοράς – ακολουθούν με 17,4% (15.400 σχέδια), η γλυπτική κερδίζει ποσοστό 15,3% και η φωτογραφία αποκτά διαρκώς ανοδική τάση με 4,6%. Το ρεκόρ για την υπό εξέταση περίοδο κατέχει ένα πορτφόλιο της Σίντι Σέρμαν με 21 αργυροτυπίες του 1977 που πωλήθηκε προς 6,7 εκατ. δολάρια από τους Κρίστις της Νέας Υόρκης.