«Για όνομα…» Θεατρικοί καταλύτες

αταλύτης στη Χημεία είναι μια ουσία που όταν έρθει σε επαφή με μια άλλη τη διαλύει καθολικά, τη διασπά. Από την άλλη η μεγάλη λογοτεχνία και το θέατρο, αυτό ακόμη και στη φτήνια του καταφεύγει συστηματικά σε έναν καταλύτη. Μια κατάσταση, ένα πρόσωπο, ένα φυσικό φαινόμενο, μια είδηση, μια υπόνοια, μια απειλή, πραγματική ή φανταστική όταν υπεισέλθουν σε μια συνθήκη συνήθως ισορροπημένη προκαλούν ταραχή, διάλυση, αλλοίωση, ανατροπή, μεταβολή προς το χειρότερο, σπανίως όμως και προς το καλύτερο.

Στο αρχαιότερο κείμενο του δυτικού κόσμου, την «Ιλιάδα», καταλύτης είναι ένας λοιμός, μια πανδημική ασθένεια που στέλνει ο Απόλλων με αποτέλεσμα χιλιάδες νεκρούς και ως κύριο αφηγηματικό μοτίβο την μήνιν του Αχιλλέως εναντίον του Αγαμέμνονος που ωθεί τον ήρωα να αποσυρθεί από το πεδίο των μαχών με τρομερές επιπτώσεις στην εκστρατεία.

Καταλύτης είναι ο ανίδεος Οιδίπους που έρχεται πλάνης στη Θήβα νομίζοντας πως αποφεύγει δεινά στην Κόρινθο και λύνοντας το αίνιγμα της Σφίγγας παντρεύεται τη μητέρα του αφού έχει σκοτώσει τον πατέρα του χωρίς να γνωρίζει την αλήθεια. Και εκεί ένας λοιμός λειτουργεί ως συμπληρωματικός καταλύτης.

ΑΜΛΕΤ ΚΑΙ ΤΑΡΤΟΥΦΟΣ. Καταλύτης είναι ο Αμλετ που αφικνείται στην πατρίδα του από τη Γερμανία όπου σπουδάζει για να κηδέψει τον πατέρα του και η παρουσία του διαλύει μια νοσηρή, εγκληματική και ηθικά χυδαία συνθήκη.

Καταλύτης είναι ο Ταρτούφος, ο αγιογδύτης απατεώνας που εγκαθίσταται σ’ ένα μεγαλοαστικό ισορροπημένο σπίτι, εκβιάζει, καθορίζει τα πάντα, αποδομεί και δηλητηριάζει με καταλυτικό μέσο την αυστηρή θρησκευτική δεοντολογία.

Καταλύτης είναι ο Ιάσονας στην Κολχίδα και η Μήδεια στην Κόρινθο, ο Ιωσήφ στην Αίγυπτο, ο Εφιάλτης στις Θερμοπύλες, ο Σωκράτης, ο οίστρος – αλογόμυγα στα καπούλια της Αθήνας.

Καταλύτης ο πρίγκιπας, ο Ηλίθιος του Ντοστογέφσκι, καταλύτης και ο Χλεστακόφ, ο ψευδοεπιθεωρητής του Γκόγκολ που με την παρουσία του διαλύει μια διεφθαρμένη ηγετική τάξη.

Καταλύτης είναι ο ξένος του Καμί και καταλύτης στη μεγαλοαστική Ελλάδα του Μεσοπολέμου δύο ξένοι, ο Λιάπκιν και ο Γιούγκερμαν του Καραγάτση.

Αλλά καταλύτης ο «φίλος» μου ο Λευτεράκης, η Σάντα Τσικίτα και όλοι οι τίμιοι γραμματείς υπουργών, υπάλληλοι φοροφυγάδων βιομηχάνων, βλάκες και μισοί της ελληνικής φαρσοκωμωδίας.

Καταλύτης βέβαια είναι ο Μεφιστοφελής στον «Φάουστ», ο Ιάγος στον «Οθέλλο» και η Ερσίλια Ντρέι στο «Να ντύσουμε τους γυμνούς» του Πιραντέλο.

Ολα τα μεγάλα, θετικά ή αρνητικά ιστορικά πρόσωπα από τον Θεμιστοκλή και τον Αλκιβιάδη έως τον Ιούλιο Καίσαρα και τον Αττίλα και τον Ναπολέοντα, τον Λένιν έως τον Χίτλερ υπήρξαν καταλύτες που είτε διέλυσαν, είτε αλλοίωσαν, είτε ανέτρεψαν, είτε μεταποίησαν, είτε φαρμάκωσαν την ανθρωπότητα.

Είναι όπως καταλυτικά διαλύει μια μυρμηγκοφωλιά ένας σκορπιός και έναν ορνιθώνα μια αλεπού και μια ολόκληρη ανθρωπότητα ο ιός του AIDS, η φυματίωση, η ελονοσία και η σύφιλη.

Ο μεγάλος Πασκάλ είχε μιλήσει για την πιθανότητα φέρνοντας ως παράδειγμα έναν κόκκο άμμου να φράζει την ουρήθρα.

Αφήστε την παράδοση που λέει πως ο Αισχύλος περιπατώντας στη Σικελία δέχθηκε στην κεφαλή μια τεράστια χελώνα που άφησε να πέσει από ψηλά ένας γυπαετός που τη μετέφερε με τα γαμψά του νύχια. Ο Σοφοκλής πέθανε 90 ετών γιατί του κάθησε στον λαιμό μια ρώγα σταφυλιού!

Εχω ασχοληθεί πρόσφατα με την παράσταση «Ο θεός της σφαγής» της Ρεζά που σκηνοθέτησε έξοχα ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης. Εκεί δύο μεγαλοαστικά ζεύγη που συσκέπτονται επ’ ευκαιρία μιας αταξίας του παιδιού της μιας οικογένειας εναντίον του παιδιού της άλλης (καταλύτης ο καβγάς δύο παιδιών) λόγο λόγο, υπαινιγμό στον υπαινιγμό, προσβολή στην προσβολή, άπλυτα στα άπλυτα, φτάνουν σε μια σχεδόν πυρηνική έκρηξη σ’ ένα ποτήρι νερό!

Δεν γνωρίζω ποιος εισηγήθηκε στον θίασο του θεάτρου Αλίκη το έργο «Για όνομα…» των Ντελαπόρτ – Ντελαπατελιέρ. Το ότι όμως κι αυτό το σκηνοθέτησε ο Μαρκουλάκης με εντυπωσιάζει άκρως.

Γιατί αυτό το γαλλικό επίσης έργο, περίπου σύγχρονο με τον «Θεό της σφαγής», έχει το ίδιο ακριβώς θέμα, την ίδια δομή, τις ίδιες ανατροπές, τις ίδιες διακριτές δύσεις στη χαρακτηρολογία των πρωταγωνιστών. Κι εδώ δύο ζεύγη και ένας καταλύτης καλεσμένος ερίζουν και διαλύουν τα πάντα. Εξαιτίας ενός ονόματος, που δεν θα αναφέρω, αλλά ονόματος ιστορικά αρνητικά φορτισμένου, που πρόκειται πιθανόν να δοθεί στο τέκνο που πρόκειται να γεννήσει μια κυρία της συντροφιάς, αν είναι αγόρι!!

Αν υπήρχε μια επιχειρηματική ευφυΐα στον τόπο μας θα είχε ήδη οργανώσει με ένα ίσως αυξημένο εισιτήριο να βλέπει ένας θεατής και τα δύο έργα. Γιατί μπορεί να μοιάζουν στο εύρημα, στη δομή και στην εξέλιξη, είναι όμως διαφορετικά και στο ύφος και στο ήθος και στον ρυθμό και στις προσωπογραφίες.

Ο αρχαίος λατίνος σατιρικός έλεγε «Homo Homini lupus», ο άνθρωπος στον άνθρωπο λύκος! Αλλο τώρα αν ο πολιτισμός μας προικίζει με δορές προβάτων, πόδια λαγού και γλώσσα καρδερίνας. Λίγο να πάρουν φωτιά τα τόπια και η πυρκαγιά φουντώνει, πάντα όμως πρέπει να υπάρχουν δαδί και σπίρτα, καταλύτες.

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Η μεγάλη για μένα έκπληξη είναι η ερμηνεία της Βίκυς Σταυροπούλου, διότι ξεπέρασε μια επιτυχή και λαϊκότροπη μανιέρα και σχεδίασε ένα μελαγχολικό καταθλιπτικό προσωπείο μιας καταπιεσμένης επιστήμονος νοικοκυράς με βαθιές χαράξεις, ειρωνεία και συνάμα χλεύη ανάμεικτη με απελπισία υποταγής.

Ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης, κύριος των μέσων του, οικοδόμησε έναν ρητορικό αστό και τις στρατηγικές φυγής και τις ύπουλες εξορμήσεις πισώπλατα.

Ο Φάνης Μουρατίδης ξεδίπλωσε μια υπόγεια κωμική διαπορούσα φλέβα, μια αφέλεια και μια αφοπλιστική ειλικρίνεια.

Η Μαρία Κωνσταντάκη ωριμάζει και ισορροπεί με δεξιοτεχνία σε μια τεχνική που δόξασε κάποτε τις μεγάλες κυρίες του μπουλβάρ (θαυμαστής τους!).

Τέλος, ο Αντώνης Λουδάρος μια έξοχη περσόνα που έρχεται από τα αρχέτυπα ενός Μπάστερ Κίτον και ενός Σόρντι.