Λαός και Κολωνάκι

Πρόσφατα η UNESCO ανακήρυξε το αρχαίο θέατρο των Δελφών και το Ωδείο Ηρώδου του Αττικού τα πλέον σημαντικά αμφιθέατρα της Ευρώπης.

Αλήθεια, έχουμε, όσοι κατοικούμε σ’ αυτόν τον τόπο, συνειδητοποιήσει τι σημαίνει και πώς λειτουργούσε και λειτουργεί ένα αμφιθέατρο; Και πρώτα πρώτα πότε και γιατί εμφανίστηκε στην ιστορία του ανθρώπου αυτή η αρχιτεκτονική μορφή. Λοιπόν, το πρώτο αμφιθέατρο του κόσμου ήρθε να καλύψει τις ανάγκες των πολιτών του Δήμου της Αρχαίας Αθήνας. Και βέβαια είναι αναγκαίο στοιχείο μιας λειτουργίας της Δημοκρατίας. Θυμίζω εδώ για τους αμνήμονες του γλωσσικού μας πλούτου πως λειτουργία είναι μια σύνθετη λέξη που αποτελείται από τη λέξη «λεώς – λαός» και «έργον», μια πράξη, ένα έργο, μια τελετή που απευθύνεται στον λαό, μια υπηρεσία προς όφελος του λαού. Αρα λειτουργία είναι μια τελετουργία, μια τελετή που σκοπό έχει (τέλος σημαίνει σκοπός) την ωφέλεια του λαού, μια σκόπιμη πράξη προς χάριν του λαού.

Στην εποχή που η Αθήνα όδευε προς τη Δημοκρατία, όταν είχε αποσκορακίσει τους βασιλείς και μέσω των μη κληρονομικών ηγετών (μη κληρονομικός ηγέτης σημαίνει η λέξη τύραννος), όπως οι Πεισιστρατίδες, οι δημόσιες υποχρεώσεις των εχόντων απαιτούσε ο νόμος να υλοποιούνται σε λειτουργίες, δηλαδή προσφορές προς τις ανάγκες του Δήμου. Μία από τις λειτουργίες ήταν η χορηγία, δηλαδή η χρηματοδότηση που ικανοποιούσε την πλήρη παραγωγή της διδασκαλίας μιας τραγωδίας ή κωμωδίας. Ο τύραννος Πεισίστρατος ήταν εκείνος που εισήγαγε τη διδασκαλία μιας τραγωδίας ως δημόσιας εορτής στο Αστυ. Εως τότε οι τραγωδίες ήταν θρησκευτικές – διονυσιακές εορτές των Διάκριων, των απομακρυσμένων δήμων της Αττικής. Κυρίως των περιοχών της Ανατολικής Αττικής, όπου σήμερα Μαραθώνας, Νέα Μάκρη, Διόνυσος, Ραφήνα, Σπάτα.

Οταν εγκαθιδρύεται με τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη η ανεπανάληπτη Αμεση Δημοκρατία γύρω στα 500 π.Χ. η τραγωδία έγινε Σχολείο της Δημοκρατίας και τα Μεγάλα Διονύσια μαζί με τα Παναθήναια οι μεγάλες δημοκρατικές πολιτιστικές εορτές, αφιερωμένες στη θεά Αθηνά και στον Διόνυσο, στη σοφία της εργασίας και της καινοτομίας (αυτές τις ανθρώπινες ιδιότητες και επιδιώξεις ευλογούσε η Αθηνά) και στο πάθος, στη φαντασία και στον οίστρο της δημιουργικότητας.

Ως εορτή του Δήμου η τραγωδία, και λίγο αργότερα η κωμωδία (δηλαδή η από σκηνής κριτική των θεσμών της πόλης και η καταδίκη των κοινωνικών, ατομικών και ηθικών ελαττωμάτων που έβλαπταν τους πολιτικούς σκοπούς της ισοπολιτείας και της ισηγορίας), χρειαζόταν τους κατάλληλους χώρους συγκέντρωσης των πολιτών. Ετσι στην αρχή σε διαμορφωμένα πρανή λόφων, σε ξύλινα ικριώματα, πώρινα και στη συνέχεια μαρμάρινα αμφιθέατρα οικοδομήθηκε αρχιτεκτονικά ο χώρος του θεάσθαι. Το διονυσιακό θέατρο κάτω από την Ακρόπολη των Αθηνών που αφηγείται πάνω από 700 χρόνια συνεχώς αρχιτεκτονικών μεταμορφώσεων (σκεφθείτε πως στον ίδιο αυτό χώρο παίχτηκαν οι «Πέρσες» του Αισχύλου και είδαν παιζόμενη τραγωδία φοιτητές στην Αθήνα οι δύο καππαδόκες αδελφοί ο Μέγας Βασίλειος και Γρηγόριος πριν καταργήσει το θέατρο ο ηλίθιος αυτοκράτορας του Βυζαντίου που αποσιωπώ το όνομά του, τον 5ο αιώνα μετά Χριστόν!) είναι ο χώρος συγκέντρωσης χιλιάδων ατόμων.

Σημειώνω πως στις εποχές της ακμής, στον Χρυσούν Αιώνα, τραγωδίες έβλεπαν άνδρες, γυναίκες και δούλοι! Κωμωδίες δεν έβλεπαν γυναίκες και δούλοι όχι για λόγους ρατσιστικούς και αποκλεισμού φύλου, αλλά διότι οι κωμωδίες ως σάτιρα, κριτική και ουτοπία συχνά πάνω στους θεσμούς του Δήμου δεν είχαν κανένα νόημα αφού γυναίκες και δούλοι δεν μετείχαν σε καμιά πολιτική λειτουργία της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.    

Αρα τα αρχαία αµφιθέατρα που γέµισαν αργότερα, κυρίως με τη Μακεδονική Δυναστεία, πρώτα με τον Αλέξανδρο και αργότερα με τους διαδόχους του και τους ρωμαίους ελληνολάτρεις των χρόνων της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, Ελλάδα, Ευρώπη έως τα Βαλκάνια και τη Βόρεια σημερινή Γαλλία, τη Βόρεια Αφρική και την Ασία έως το σημερινό Αφγανιστάν, Περσία και Ινδίες, ήταν λαϊκοί χώροι θεάματος και πολιτικών συγκεντρώσεων. Αντιλαμβανόμαστε τι σήμαινε αυτό; Το θέατρο της Επιδαύρου, π.χ., που είχε τη δυνατότητα να εξυπηρετήσει τις ανάγκες ενός κοινού 15.000 ήταν ένα θέατρο περιφερειακό συνυφασμένο με το Ιερό του Ασκληπιού μέσα στον μυχό της Αργολίδας. Ο ναός του Ασκληπιού με το αμφιθέατρο και το Στάδιο εξυπηρετούσε τις θρησκευτικές εορταστικές τελετές προσκυνητών και αρρώστων με τους συνοδούς συγγενείς τους που προσέρχονταν στην πανήγυριν, όπως σήμερα στην Τήνο και στην Παναγία Σουμελά.

Σε αυτό το κοινό και στην Αρχαία Αθήνα και στην Επίδαυρο και στη Μεσσήνη και στην Τρωάδα και στη Δωδώνη και στη Σικελία και στην Εφεσο (στην Εφεσο η χωρητικότητα είναι 30.000 θεατών) απευθύνονταν οι τραγικοί ποιητές, οι κωμικοί έως τους χρόνους του Μενάνδρου και την επικράτηση των Μίμων. Ιδού λοιπόν γιατί το θέατρο ήταν Σχολείο Δημοκρατίας, αδιακρίτως ταξικής προέλευσης των πολιτών.

Ακολούθησαν οι σκοτεινοί αιώνες και το θέατρο αναβίωσε πάλι ως θρησκευτικό δρώμενο μετά το 800 μ.Χ. για να γίνει αργότερα λόγιο προς χρήσιν των μορφωμένων σε κλειστά θέατρα και λαϊκότερο στα πανηγύρια με την κομέντια ντελ άρτε. Μετά την Αναγέννηση σε κλειστούς χώρους στην αρχή για λίγους και όταν δεν αφοριζόταν από Πάπες και Πατριάρχες σε κλειστούς χώρους με ταξική διάταξη (πλατεία, εξώστες και γυναικωνίτες στα ψηλά θεωρεία).

Στον τόπο μας πρώτος ουσιαστικά ο Σικελιανός στα 1927 έφερε την τραγωδία ξανά στα αρχαία αμφιθέατρα και στη συνέχεια το Εθνικό Θέατρο αξιοποίησε το Ηρώδειο με την «Ηλέκτρα» του Ροντήρη το 1936 και την Επίδαυρο το 1938 για να καθιερωθεί το Ηρώδειο η έδρα του Φεστιβάλ Αθηνών.

Το 1955 έως το 2005 που ο τότε και για δέκα χρόνια διευθυντής του το αναγόρευσε με απέχθεια θέατρο για τον λαουτζίκο και το χρησιμοποίησε μόνο για «λαϊκές» συναυλίες (με τα έσοδα των γεμάτων Ηρωδείων πλήρωνε μονολόγους Μπέκετ στην Επίδαυρο και μεταμοντέρνες χλαπάτσες σε ένα θέατρο 350 θέσεων έναντι 5.000 του Ηρωδείου) έδρα του Φεστιβάλ Αθηνών.  Εμείς οι φανατικοί εκδρομείς του ’60 που λέει και ο Σαββόπουλος είδαμε στο μεγάλο Αθηναϊκό Αμφιθέατρο που δοξάζει τώρα η UNESCO μεγάλες ορχήστρες, μεγάλα μπαλέτα, μεγάλους θιάσους, μεγάλους σολίστ και μαζί μας ένας μεγάλος λαός που μυήθηκε στη μεγάλη τέχνη, ελληνική και παγκόσμια. Στο Ηρώδειο, μεγάλα πλήθη (δύο φορές 5.000 θεατές) είδαμε το θέατρο Νο και Καμπούκι, την Οπερα του Πεκίνου, τη γιαπωνέζικη «Μήδεια» με τον Χίρα, είδαμε τον Ντάριο Φο και τον μεγάλο μίμο Μαρσό, τον Ιαν ΜακΚέλεν, το Μπερλίνερ Ανσάμπλ και τον μέγιστο γεωργιανό ηθοποιό Τζικβάντζε «Βασιλιά Ληρ» και Δικαστή στον «Κύκλο με την κιμωλία».

Ναι, τα μεγάλα αμφιθέατρα ήταν για γενιές Ελλήνων τα πάρισα των γηπέδων και τα ανταγωνίζονταν. Τώρα τα αμφιθέατρα έγιναν λαϊκά συναυλιακά κέντρα με το ίδιο πρόγραμμα με τις συναυλίες στα ανά την επικράτεια γήπεδα στις περιοδείες και το Ηρώδειο κάθε χρόνο θυμάται τις μεγάλες συνάξεις λαού μόνο με τα πλήθη που κατακλύζουν τις παραστάσεις της Λυρικής Σκηνής, που δεν ακούει οδηγίες του φεστιβαλιάρχη. Οποιος αποκλείει 10.000 λαού να δει τον Νουρέγεφ, τον Φον Κάραγιαν, τον Τζικβάντζε και προσελκύει 700 τάχα μου φανατικούς ευρωλιγούρηδες στο Κλαμπ του είναι μισέλλην νέτα σκέτα. Και η κουτσή Μαρία κάνει φεστιβάλ, όταν με τα λεφτά του κοσμάκη παραχωρεί δωρεάν σε κάθε ελληνικό μειράκιον – ψώνιο δημόσιο χώρο να κάνει την πλάκα του.

Πότε θα γεμίσουν πάλι τα αμφιθέατρα που έκανε πλέον θεσμό ο Μπένος με το Διάζωμα;