Ενας Γάλλος στο Μπενάκη

Είναι το πρώτο μουσείο στην Ελλάδα στο οποίο λειτούργησαν πωλητήριο και καφέ, το πρώτο στο οποίο οργανώθηκαν εκπαιδευτικά προγράμματα και το πρώτο που δέχθηκε εθελοντές. Και τώρα το Μουσείο Μπενάκη είναι το πρώτο μουσείο της χώρας που αποκτά αλλοδαπό διευθυντή: τον Γάλλο Ολιβιέ Ντεκότ, ο οποίος διαδέχεται τον κατά κοινή πεποίθηση σπουδαίο Αγγελο Δεληβοριά.

Από την περασμένη Παρασκευή, οπότε και η διοικητική επιτροπή ανακοίνωσε επισήμως ότι ο τέως διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου είναι εκείνος που αναλαμβάνει τα ηνία του οργανισμού με τα εννέα κτίρια και τις 11 συλλογές, τα ερωτήματα που έχουν προκύψει είναι: τι γυρεύει ο Ντεκότ από το Μουσείο Μπενάκη και τι περιμένει το μουσείο από τον νέο διευθυντή του;

«Χρήματα» είναι η απάντηση καλά πληροφορημένων πηγών στο δεύτερο ερώτημα. «Το μουσείο περιμένει ότι ο νέος διευθυντής θα αξιοποιήσει τις ευρωπαϊκές επαφές του για να καταφέρει να φέρει ρευστό στο ταμείο. Οι δυνατότητες που φαίνεται να έχει προς αυτή την κατεύθυνση έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για την επιλογή του» υποστηρίζουν οι ίδιες πηγές. Το ταμείο μάλιστα έχει στεγνώσει σε τέτοιο βαθμό, που ώς την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές δεν είχε εξασφαλιστεί η (περικομμένη) μισθοδοσία του προσωπικού, η οποία πρέπει να καταβληθεί την ερχόμενη εβδομάδα.

Τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει το μουσείο δεν αποτελούν είδηση. Ομως οι κάνουλες της έξωθεν βοήθειας στερεύουν. Η χορηγία του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος ολοκληρώνεται στο τέλος Φεβρουαρίου, με αποτέλεσμα από 1η Μαρτίου να καταργηθεί η ημέρα ελευθέρας εισόδου (Πέμπτη για όλα τα κτίρια, πλην του Ισλαμικής Τέχνης που είναι Τετάρτη), ενώ το αργότερο ώς τον Ιούνιο εκτιμάται ότι θα μειωθούν εκ νέου οι ημέρες λειτουργίας των εκθεσιακών χώρων.

Και πώς θα γεμίσει λοιπόν το ταμείο; Το μουσείο περιμένει από τον νέο του διευθυντή να προσελκύσει μεγάλα ονόματα της διεθνούς εικαστικής – κι όχι μόνο – σκηνής στις αίθουσες της οδού Πειραιώς και να πετύχει συνεργασίες με μεγάλα ιδρύματα του εξωτερικού, προσβλέποντας σε εισροή εσόδων τόσο από τα εισιτήρια όσο κι από τις χορηγίες που συνήθως συνοδεύουν τα κορυφαία ονόματα.

Πέραν των οικονομικών προβλημάτων, το μέγεθος των οποίων θέτει ζήτημα επιβίωσης του μουσείου, στα σκαριά βρίσκονται τόσο τα εγκαίνια ενός ακόμη παραρτήματος, του Μουσείου Παιχνιδιών, το οποίο, σύμφωνα με τις ενδείξεις, δεν θα ανοίξει μέσα στο πρώτο τρίμηνο του 2016, όπως ήθελαν αρχικά οι ιθύνοντες, όσο και η μετατροπή της οικίας του φιλέλληνα συγγραφέα Πάτρικ Λι Φέρμορ στη Μάνη σε ερευνητικό κέντρο προσβάσιμο σε συγγραφείς.

Ο δρόμος λοιπόν δεν δείχνει να είναι στρωμένος με ροδοπέταλα για τον Ντεκότ, ο οποίος την Πέμπτη σε ένα ταξίδι – αστραπή στην Ελλάδα συνάντησε για πρώτη φορά τους εργαζομένους του μουσείου πριν αναλάβει επισήμως τα καθήκοντά του την 1η Μαρτίου και έθεσε ως προτεραιότητές του τη σταθερότητα και την εξωστρέφεια. Πολύ περισσότερο όταν οι φήμες θέλουν την επιλογή του να έγινε επισήμως ομόφωνα, ανεπισήμως όμως γίνεται λόγος για μέλη της διοικητικής επιτροπής που είχαν αντιρρήσεις. Γιατί επομένως να θέλει να διοικήσει, όταν μάλιστα ο χρόνος παραμονής του είναι κάτι που δεν έχει αποσαφηνιστεί; Οι πληροφορίες συγκλίνουν προς τη διετία κι όχι προς θητεία πέντε ετών που προέβλεπε η προκήρυξη – γεγονός το οποίο μαζί με τις οικονομικές απαιτήσεις του νέου διευθυντή φέρονται ως σημεία τριβής και έντονης διαπραγμάτευσης, έως ότου συμφωνήσουν τελικά οι δύο πλευρές.

Αν λοιπόν ισχύει η διετία, ο Ολιβιέ Ντεκότ γνωρίζει προφανώς ότι θα είναι δύσκολο να αφήσει δείγμα γραφής, δεδομένου ότι υπάρχει ήδη σκελετός προγράμματος (ασχέτως αν εκδηλώσεις με χρόνο υλοποίησης πέραν του εξαμήνου δεν θεωρούνται κλεισμένες μετά βεβαιότητος, επειδή σχεδόν όλες οι χορηγίες είναι επισφαλείς). Εκτός βεβαίως αν τα ονόματα που θα φέρει, όπως προείπαμε, προκαλέσουν ανατροπές και του επιτρέψουν να συνδέσει το όνομά του με έντονα γράμματα με την εκθεσιακή πολιτική του μουσείου – και κατά συνέπεια και με την «ταμειακή».

Κίνητρό του είναι η φιλοδοξία; Μήπως η πρόκληση να δοκιμάσει τις δυνάμεις του σε έναν χώρο που δεν είχε την ευκαιρία ώς τώρα, καθώς η πείρα του αφορούσε τη διοίκηση χώρων όπως το Γαλλικό Ινστιτούτο του Μιλάνου και της Αθήνας; Ουδείς αμφισβητεί ούτε τη φιλοδοξία του ούτε την ικανότητά του να δημιουργεί γεγονότα, κάτι που επιβεβαιώνεται από το ότι κατάφερε να ξαναβάλει το Γαλλικό Ινστιτούτο στον αθηναϊκό πολιτιστικό χάρτη επαναφέροντας την αίγλη άλλων εποχών. Το αποδεικνύει άλλωστε μια ματιά στον ογκώδη κατάλογο που εξέδωσε το καλοκαίρι μετά την αποχώρησή του από το Γαλλικό Ινστιτούτο.

Δεν είναι πάντως λίγες οι φωνές που υποστηρίζουν ότι ο Ντεκότ ήδη βλέπει την επόμενη ημέρα μετά το Μουσείο Μπενάκη. Το στοίχημα μπορεί να μοιάζει δύσκολο για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να δουλεύει με υψηλούς προϋπολογισμούς και τώρα καλείται να ξεκινήσει από σχεδόν μηδενική βάση για την επιβίωση του οργανισμού τον οποίο θα διευθύνει. Οπως και για έναν Γάλλο που όσο κι αν έχει γνώση της ελληνικής παιδείας και πραγματικότητας, πρέπει να διοικήσει έναν μουσειακό οργανισμό ο οποίος στον πυρήνα του τουλάχιστον δίνει έμφαση στη διαχρονική παρουσίαση της ελληνικής ιστορίας, παράδοσης και λαογραφίας. Ομως είναι σαφώς κι ένα καλό σχολείο που θα του επιτρέψει να κάνει με αυτοπεποίθηση το μετά Μπενάκη βήμα του, πιθανόν σε έναν άλλης κλίμακας μουσειακό οργανισμό της Ευρώπης ή της Μέσης Ανατολής.

Η άφιξη του γάλλου διευθυντή στο αθηναϊκό μουσείο είναι μια ακόμη ψηφίδα στο μωσαϊκό μετακινήσεων στα μουσεία της Ευρώπης. Μέσα στο 2016 το Βρετανικό Μουσείο αποχωρίζεται τον επί 13 χρόνια διευθυντή του Νιλ ΜακΓκρέγκορ που μετακομίζει στο Βερολίνο. Στην ίδια επικράτεια, το 600 εκατ. ευρώ πολιτιστικό κέντρο Humboldt υποδέχεται από τη Δρέσδη τον πρώτο γερμανό διευθυντή στην ιστορία του, τον υπεύθυνο 14 μουσείων  Χάρτβιγκ Φίσερ. Ο επιτυχημένος διευθυντής της Tate Modern, ο Βέλγος Κρις Ντέρκον, δεν αλλάζει μόνο χώρα – πηγαίνει στη Γερμανία – αλλά και τομέα: αναλαμβάνει το θέατρο Φολκσμπίνε. Το ανακαινισμένο Εθνικό Μουσείο της Σκωτίας καλεί στο Εδιμβούργο τον Ζαβιέ Ντεκτό από το παράρτημα του Λούβρου στη γαλλική Λενς. Την Galleria degli Uffizi στη Φλωρεντία αναλαμβάνει ο Γερμανός Αϊκε Σμιτ με προϋπηρεσία στον οίκο Sotheby’s στο Λονδίνο, ενώ το μουσείο που φιλοξενεί τον περίφημο «Δαβίδ» του Μιχαήλ Αγγέλου, την Ακαντέμια, αναλαμβάνει η επίσης Γερμανίδα Τσετσίλιε Χόλμπεργκ. Και η λίστα είναι ακόμη μακρά με μετακινήσεις από την Αυστρία στην Ιταλία, από την Ολλανδία στην Οξφόρδη κ.ο.κ.

Πού οφείλεται όλη αυτή η κινητικότητα στα μουσεία της Ευρώπης; «Είναι ένδειξη ότι υπάρχει σοβαρό θέμα νέων προσεγγίσεων στη μουσειακή πολιτική» εξηγεί ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, πρόεδρος του Μουσείου Ακρόπολης Δημήτρης Παντερμαλής. «Η εθνικότητα δεν παίζει ρόλο. Σημασία έχει η ικανότητα. Βρισκόμαστε σε μια πολύ ανήσυχη εποχή, στην οποία οι νέες τεχνολογίες έχουν επαναστατικό ρόλο και η διαχείρισή τους αποτελεί μια νέα πρόκληση για τις διοικήσεις των μουσείων».

Και δεν είναι η μοναδική η πρόκληση της τεχνολογίας. Οι νέοι διευθυντές έρχονται αντιμέτωποι με τη συρρικνωμένη κρατική στήριξη λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, την ανάγκη να παρακολουθούν τις ολοένα αυξανόμενες δημογραφικές αλλαγές, αλλά και να συνδυάζουν απαραιτήτως το προφίλ του επιστήμονα που γνωρίζει σε βάθος την τέχνη όπως και του καλού μάνατζερ που μπορεί να προσελκύσει χορηγίες μεν, να διατηρήσει δε τις ισορροπίες κατά τέτοιο τρόπο ώστε το μουσείο να μη μοιάζει παραιτημένο στις επιθυμίες των χορηγών.

«Ολες αυτές οι μετακινήσεις ίσως μπορέσουν να κάνουν την Ευρώπη ενωμένη από το επίπεδο που έπρεπε να έχει ξεκινήσει η ενοποίηση: από τον πολιτισμό κι όχι από την πολιτική και την οικονομία» σχολιάζει ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας και διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Νίκος Σταμπολίδης. Και συνεχίζει: «Δεν έχει νόημα όμως να γίνεται η αλλαγή αυτοσκοπός, αλλά για να έρθει κάποιος καλύτερος και η επιλογή του να γίνει αξιοκρατικά. Δεν χρειάζεται μόνο το πνεύμα της ανανέωσης, αλλά και η σοφία που συνέχει τα πάντα. Δυστυχώς όμως έχει χαθεί ο homo universalis. Χρειάζεται προσοχή διότι είναι εύκολο ένα ίδρυμα να χάσει την ταυτότητά του αν δεν έχει τους σωστούς ανθρώπους».