Ο τελευταίος μεγάλος της ιταλικής πικρής κωμωδίας

Το σκηνικό, γνώριμο στους φίλους του ιταλικού σινεμά: μια γειτονιά γεμάτη φτωχοδιαβόλους κάθε φύλου και ηλικίας. Νεορεαλισμός και comedia dell’ arte – τον έχουμε ξαναδεί τον συνδυασμό. Κι όμως, κάτι διαφορετικό συμβαίνει εδώ. Γιατί το χιούμορ σ’ αυτή τη γειτονιά δεν είναι χαριτωμένα αφελές. Η πίκρα δεν συμπορεύεται με την ανθρωπιά. Και το μοτίβο της ζωής-που-συνεχίζεται δεν επιφέρει καμία κάθαρση. Το 1976, ο Ετορε Σκόλα με το «Βίαιοι, βρώμικοι και κακοί» κερδίζει το βραβείο σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Καννών, τραντάζει τα θεμέλια της πικρής ιταλικής κωμωδίας και, ουσιαστικά, την αποτελειώνει. Εφόσον, μας λέει, η ελπίδα πέθανε μαζί με την ανθρωπιά, ας ξεχειλώσουμε όσο γίνεται τις σημάνσεις, ας πλάσουμε τους έσχατους παλιάτσους, ας διαρρήξουμε το τέλος της ταξικής αθωότητας με μια δυνατή στριγκλιά: ο Νίνο Μανφρέντι, μονόφθαλμος πάτερ φαμίλιας, ζει σε μια τρώγλη με την πολυμελή οικογένειά του. Κάθε μέρα ξυπνά νωρίτερα από τους άλλους για να καταχωνιάσει τα λεφτά που κέρδισε ύστερα από ένα εργατικό ατύχημα σε μια διαφορετική κρυψώνα. Παράλληλα ονειρεύεται μικροαστικά μεγαλεία ενώ, στο ξύπνιο του, συμπεριφέρεται εφιαλτικά στη φρικτή γυναίκα του και τα άπειρά του σπλάγχνα. Τι μας λέει δηλαδή ο Σκόλα; Οτι οι φτωχοί είναι και οι χειρότεροι; Μα, οι γκροτέσκοι αυτοί χαρακτήρες λειτουργούν σαν αντανάκλαση του μέσου «εμείς»! Και ο Σκόλα μόνο κυνικός δεν είναι. Αντιθέτως, είναι απολύτως απεγνωσμένος. Το φιλμ αυτό, που είναι και το καλύτερό του, είναι ένα ηχηρό μοιρολόι σε ρυθμό ταραντέλας όπου τα μέλη του χορού ασχημονούν, οδεύοντας στον χαμό τους.

Ο Ετορε Σκόλα, που πέθανε χθες σε νοσοκομείο της Ρώμης στα 84 του χρόνια, έγινε γνωστός αρχικά με το ρομάντζο «Είχαμε αγαπηθεί τόσο» που σκηνοθέτησε το 1974 με τους Βιτόριο Γκάσμαν, Στεφανία Σαντρέλι και Νίνο Μανφρέντι, ενώ οι φίλοι της ιταλικής κωμωδίας θυμούνται τον «Επιθεωρητή Πέπε», με τον Ούγκο Τονιάτσι, που κυκλοφόρησε στις ελληνικές αίθουσες πετσοκομμένο από τη λογοκρισία της χούντας. Με τους «Βίαιους» όμως είναι που θα κάνει και το μεγάλο του άνοιγμα, ενώ έναν χρόνο μετά, το 1977, θα κερδίσει και την αμερικανική αγορά με το «Μια ξεχωριστή μέρα». Το στόρι, αβανταδόρικο:  τέλη της δεκαετίας του 1930, την ημέρα της πρώτης συνάντησης του Μουσολίνι με τον Χίτλερ, μια γυναίκα παίρνει υπό την προστασία της τον Γκαμπριέλε, τον ομοφυλόφιλο γείτονά της. Με Σοφία Λόρεν και Μαρτσέλο Μαστρογιάνι στα καλύτερά τους, το φιλμ καταγράφει τις πολιτικές αντανακλάσεις της εποχής, όπως αυτές καθρεπτίζονται στους σκούρους τόνους του, κερδίζοντας μάλιστα και δύο υποψηφιότητες στα Οσκαρ.

ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. Καυστικός στην κριτική του, αλλά και αφοσιωμένος στην αριστερή του ιδεολογία, ο Σκόλα συμμετείχε στη σκιώδη κυβέρνηση του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος το 1989, με τομέα αρμοδιότητας την πολιτιστική κληρονομιά. Χθες πάντως έκλεισε οριστικά και αμετάκλητα το κεφάλαιο της περίφημης Ιταλικής Πικρής Κωμωδίας, της οποίας οι βασικοί εκπρόσωποι ήταν οι Ντίνο Ρίζι («Ο φανφαρόνος», «Αρωμα γυναίκας»), Μάριο Μονιτσέλι («Οι εντιμότατοι φίλοι μου»), Λουίτζι Κομεντσίνι («Χαρτοπαίκτης με ταλέντο»), Πιέτρο Τζέρμι («Διαζύγιο α λα ιταλικά») και ο ίδιος ο Σκόλα. Το τελευταίο του σουξέ στη χώρα μας ήταν η ταινία «Μακαρόνι», μια μοναδική σύζευξη ιταλικού και αμερικανικού στυλ, με πρωταγωνιστές τον Μαστρογιάνι και τον Τζακ Λέμον. Η τελευταία του δημιουργία πάντως ήταν το ντοκιμαντέρ του 2013 για τον Φεντερίκο Φελίνι, ο οποίος γεννήθηκε παρεμπιπτόντως σαν χθες (20 Ιανουαρίου 1920).