Πρόγονοι και επίγονοι

Η μεγάλη θεατρική παράδοση της Ευρώπης που γεννήθηκε ήδη από τον ένατο μετά Χριστόν αιώνα για να διατρέξει με συνοχή, συνέχεια και συνέπεια μια πορεία, συγκροτεί έναν εμφανή και λογικά δομημένο χάρτη κοινωνικών, ηθικών, αισθητικών και οικονομικών κατοπτρισμών της ευρωπαϊκής συνείδησης, ιστορίας των θεσμών, των ιδεών και των ηθών, αφού κατά τον Σαίξπηρ το θέατρο είναι ο καθρέφτης που η κοινωνία βλέπει τον εαυτό της.

Ενα έθνος όπως το αμερικανικό, συγκροτημένο από διαφορετικές ομάδες εθνοτικές, θρησκευτικές, γλωσσικές και πολιτισμικές, μπήκε στην αναζήτηση θεατρικής έκφρασης μόλις τον 19ο αιώνα. Αρα χρειάστηκε να δανειστεί μορφές, αισθητικούς κανόνες και συχνά θεματολογία. Και βέβαια πρότυπό του ήταν το ευρωπαϊκό θέατρο. Για πολλά χρόνια πριν από τον 20ό αιώνα η αμερικανική σκηνή φιλοξενούσε ή μιμούνταν παραστάσεις των ευρωπαϊκών κέντρων, κυρίως της Αγγλίας, της Ιρλανδίας του ευρωπαϊκού Βορρά και σπανιότερα της Γαλλίας και της Γερμανίας.

Ο πρώτος σημαντικός θεατρικός συγγραφέας της Β. Αμερικής είναι σαφώς ο Ο’Νιλ και ο αυτοδημιούργητος αυτός εκπρόσωπος του αμερικανικού τρόπου ανάδειξης ξεκίνησε ως ναυτικός στην υπερπόντια ναυτιλία. Στην εποχή του κυριαρχούσαν ο νατουραλισμός και το θέατρο ιδεών, δηλαδή ο Ζολά, ο Βέντεκιντ, άρα κυρίως ο Στρίντμπεργκ και ο Ιψεν. Από κοντά και ο Τσέχοφ. Εξάλλου το σύστημα δημιουργίας ηθοποιών του Στανισλάφσκι μεταφέρθηκε στην Αμερική και θεμελίωσε την υποκριτική σχολή που δοξάστηκε ως Actor’s Studio και παρήγαγε τους μεγάλους νατουραλιστές και ρεαλιστές ηθοποιούς του σινεμά.  

Η γενιά μετά τον Ο’Νιλ, ο Αρθουρ Μίλερ, ο Τενεσί Ουίλιαμς, ο Αλμπι, ακόμη και ο Νιλ Σάιμον θύουν και απολύουν στον βωμό του Στρίντμπεργκ, του Ιψεν, του Τσέχοφ. Μεταφέρουν το κλίμα των βόρειων αυτών Ευρωπαίων στο δικό τους κοινωνικό και ηθικό περιβάλλον. Χωρίς τη γνώση έργων της ευρωπαϊκής δραματουργίας, όπως π.χ. η «Εντα Γκάμπλερ» ή «Η κυρά της θάλασσας», δεν μπορεί κανείς να φτάσει και να καταλάβει το «Λεωφορείο ο πόθος» του Ουίλιαμς. Χωρίς τον «Εχθρό του λαού» του Ιψεν δεν μπορεί κανείς να φτάσει στο «Ηταν όλοι τους παιδιά μου» του Μίλερ. Και βέβαια πίσω από τον «Πατέρα», τον «Χορό του θανάτου», τους «Συντρόφους» του Στρίντμπεργκ ξεφυτρώνουν «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» του Ο’Νιλ, «Ο θάνατος του εμποράκου» του Μίλερ και το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» του Αλμπι. Εργα σαφώς βαθιά αμερικανικά αλλά με εμφανή τα δομικά και χαρακτηρολογικά ευρωπαϊκά πρότυπα.

Ο Ο’Νιλ, που η δραματουργία του είναι μια εκπληκτική ανθολογία αισθητικών ευρωπαϊκών σχολών και τάσεων, από τον νατουραλισμό, τον συμβολισμό, τον κριτικό ρεαλισμό έως τον εξπρεσιονισμό και τον θεατρικό μυστικισμό, με ειλικρίνεια αποκάλυπτε πως πηγές του και επιδίωξή του ήταν το αρχαίο ελληνικό δράμα και οι βορειοευρωπαίοι δραματουργοί.

Η εισβολή μέσω της μεθόδου Στανισλάφσκι στην Αμερική του νατουραλισμού οδήγησε τους νέους δραματουργούς μετά κυρίως τον Δεύτερο Πόλεμο στον Τσέχοφ. Πίσω από το «Ψηλά από τη γέφυρα» του Μίλερ, τον «Γυάλινο κόσμο» του Ουίλιαμς ή το «Ολα στον κήπο» του Αλμπι καιροφυλακτούν και καθοδηγούν ο «Γλάρος», ο «Βυσσινόκηπος».

Αυτές τις μέρες έχουμε την τύχη να βλέπουμε στην Αθήνα ένα άπαιχτο έργο έως τώρα του Στρίντμπεργκ στο θέατρο Τόπος Αλλού. Είναι ένα ιδιοφυές κείμενο – μήτρα αφού διαπιστώνει κανείς ότι πυρηνικά ενυπάρχουν στην ανάπτυξη των σχέσεων και των χαρακτήρων δραματουργικά μοτίβα του μεγαλύτερου μετά τον Σαίξπηρ δραματουργού της Ευρώπης, που ανιχνεύονται και αργότερα εξελίσσονται στον «Χορό του θανάτου», στον «Πατέρα», στους «Δανειστές».

Με ένα ιδιοφυέστατο εύρημα ο Στρίντμπεργκ αναλύει την ανελέητη πάλη των φύλων και στον κοινωνικό και στον ηθικό και στον αισθητικό χώρο του σύγχρονου βίου. Το έμμονο θέμα του σουηδού θεατρανθρώπου ήταν η πατρότητα. Τίνος είναι τα παιδιά; Αλλά στους «Συντρόφους» το ερώτημα επεκτείνεται και στα «πνευματικά παιδιά», στην πατρότητα των ιδεών, στην ανθεκτικότητα και την πρωτοτυπία του έργου, καλλιτεχνικού ή κοινωνικού, και βέβαια στο μέγα πρόβλημα αν η αυθεντία και η γνησιότητα υπόκεινται στις επιρροές της μόδας, των εξαρτήσεων πάσης φύσεως και των προκαταλήψεων σχετικά με το φύλο, τη φυλή ή το έχειν.

Ο Νίκος Καμτσής που το μετέφρασε, το διασκεύασε και το σκηνοθέτησε με έξοχα ευρηματικά και θεατρικώς γόνιμα σκηνικά και κοστούμια της Μίκας Πανάγου, η μουσική του Χρ. Ξενάκη έδωσαν την ευκαιρία σε νέους εξελίξιμους ηθοποιούς να στήσουν μια εύφορη και λειτουργική παράσταση. Ο Αγησίλαος Αλεξίου (Αξελ) και η Ειρήνη Μπαλτά (Μπέρτα) στους δύο βασικούς ρόλους έπαιξαν σωστά με τις ψυχολογικές μεταπτώσεις εντός ρυθμού και ήθους χαρακτήρων. Δίπλα τους οι Παπαγιαννάκης, Ασ. Παπαδοπούλου, Μαρ. Στάμου, Καραστέργιος, Αλ. Χαραλαμπίδου και Μυρ. Μορέλλι εξασφαλίζουν μια ισορροπημένη και αποκαλυπτικά ενδιαφέρουσα πρώτη επαφή με έναν μεγάλο θεατρικό πρόγονο.  

Στο θέατρο Φάουστ παίζεται για άλλη μια φορά με πρωτοβουλία της ίδιας σκηνοθέτριας, της Ελλης Παπακωνσταντίνου, το επιγονικό έργο του Τενεσί Ουίλιαμς «Κραυγή».

Ο Ουίλιαμς είναι ο πιο πολυπαιγμένος ξένος συγγραφέας στην Ελλάδα μετά τον Σαίξπηρ. Εχουμε δει πολλές σκηνοθεσίες, διαφορετικής αισθητικής, όλων των έργων του, ακόμη και των μονοπράκτων. Το ότι η «Κραυγή» είχε μείνει στα αζήτητα, κάτι συμβαίνει και κάτι σημαίνει.

Διαπιστώνει κανείς όλα τα σύνδρομα των επιδράσεων που έχει δεχτεί ο αμερικανός δραματουργός, αλλά είναι και αναφομοίωτα και ατάκτως ερριμμένα και παράταιρα. Το έργο πρέπει να γράφτηκε σε μία από τις γνωστές κρίσεις που πέρασε αυτός ο ψυχολογικά ευάλωτος και οικογενειακά έκθετος άνθρωπος. Με έναν πατέρα δραπέτη και μια αδελφή που πέθανε στο ψυχιατρείο, ο ίδιος ερωτικά αποσυνάγωγος στον ρατσιστικό και συντηρητικό αμερικανικό Νότο, ταλανίζεται από τύψεις, ενοχές, συναισθητικές και καταθλιπτικές κρίσεις, σε μια τέτοια εκκρεμή χαώδη κατάσταση γράφει ένα παραληρηματικό κείμενο, αλλοπρόσαλλο, ανισόρροπο δραματουργικά, συγκεχυμένο και φορτωμένο με ασάφειες, ασυνέχειες στον καμβά και με έναν ποιητικίζοντα οίστρο που παραπέμπει σε εφηβικά γραπτά.

Αν προσέξει κανείς πίσω από το χάος (το έργο έχει ουσιαστικά τέσσερα φινάλε, λες τώρα θα τελειώσει και αμέσως εισάγεται μια περιττή ή περισσή ουρά!) ο Ουίλιαμς προσπαθεί να πει πως η τέχνη, και δη το θέατρο, είναι ένα καταφύγιο τουλάχιστον για τον ίδιο. Αν κάνεις τέχνη τα πάθη σου, αν διοχετεύεις τα αδιέξοδά σου στα θεατρικά προσωπεία, μπορείς, όπως αυτός, να σωθείς. Αν η ζωή σε σκοτώνει, ο θάνατός σου μπορεί να γίνει παρηγορία για τους άλλους μέσω της αναπαράστασης. Ωραία ιδέα που χάθηκε μέσα σε μια λογοδιάρροια και έναν παφλάζοντα φιλολογισμό.

Η παράσταση που στηρίχτηκε στην παλιά μετάφραση της Παπακωνσταντίνου και της Αθ. Μαξίμου, μέσα σ’ έναν καλά οργανωμένο χώρο των Τέλη Καρανάνου και Αλεξάνδρας Σιάφκου που υπογράφουν και τα ωραία γυναικεία κοστούμια, είναι ευτυχέστερη από το κείμενο. Προσπαθούν οι δύο άξιοι ηθοποιοί, ο ρεαλιστικότερος Αλέκος Συσσοβίτης και η ευαίσθητη και συναισθηματική φόρτιση της έμπειρης Μάνιας Παπαδημητρίου, να σώσουν ένα δυσπρόσιτο κείμενο και κατορθώνουν να μας πείσουν ότι έκαναν ό,τι περνούσε από την προσωπική τους περιουσία να το υπερασπιστούν.

Ο Ουίλιαμς μόλις απομακρύνθηκε από τους μεγάλους προγόνους του άφησε το τέκνο του έκθετο!     

«Σύντροφοι;»
Συγγραφέας: Αύγουστος Στρίντμπεργκ
Μετάφραση, σκηνοθεσία: Νίκος Καμτσής
Σκηνικά – κοστούμια: Μίκα Πανάγου
Παίζουν: Ειρήνη Μπαλτά, Αγησίλαος Αλεξίου, Νίκος Καραστέργιος, Μυρσίνη Μορέλλι, Ανδρέας Παπαγιαννάκης, Ασημένια Παπαδοπούλου, Μαρκέλλα Στάμου, Αλεξάνδρα Χαραλαμπίδου
Πού:Τόπος Αλλού, Κεφαλληνίας 17 & Κυκλάδων, τηλ. 210-8656.004

«Κραυγή»
Συγγραφέας:Τενεσί Ουίλιαμς
Σκηνοθεσία:Ελλη Παπακωνσταντίνου
Μετάφραση: Ελλη Παπακωνσταντίνου – Αθηνά Μαξίμου
Σκηνικά – κοστούμια: Τέλης Καρανάνος, Αλεξάνδρα Σιάφκου
Παίζουν: Αλέκος Συσσοβίτης, Μάνια Παπαδημητρίου
Πού:Φάουστ, Καλαμιώτου 11 & Αθηναΐδος 12, τηλ. 210-3234.095