Η γνώση της απόλυτης απώλειας

Εχω μια ιδιαίτερη ευαισθησία στις φωτογραφίες παιδιών της Κατοχής. Εζησα την εποχή από πρώτο χέρι και έχω κι εγώ φωτογραφίες μου, που λίγο διαφέρουν από αυτήν που διάλεξα εδώ – «τα ορφανά του Μικρού Χωριού μέσα στα καμένα από τους Γερμανούς ερείπια των σπιτιών τους», είναι η λεζάντα στο βιβλίο του Μιχάλη Κατσίγερα. Δεν ήμουν ορφανός σ’ αυτήν την ηλικία, ούτε μου κάψανε το χωριό, αλλά για κάποιον περίεργο λόγο όλα αυτά τα παιδιά εκείνης της εποχής έχουμε την ίδια ορφάνια, το ίδιο απορημένο βλέμμα, την ίδια απόγνωση, τον ίδιο θυμό. Και αισθανόμαστε την ίδια ερώτηση: τι κάνουμε από δω και πέρα; Αυτά τα πέντε παιδάκια βρέθηκαν ξαφνικά μόνα. Κάποιο κανόνι βομβάρδισε το σπίτι τους, κάποιο αεροπλάνο ισοπέδωσε το χωριό τους, κάποιος κατακτητής έβαλε φωτιά και το ‘καψε, επειδή έτσι ξόρκιζε τον φόβο του. Και αυτά τα πέντε, γυρνώντας από την αλάνα, τελειώνοντας τη δουλειά στο χωράφι, αφήνοντας την μπάλα, γύρισαν στο χωριό που άκουσαν ότι καίγεται. Μπήκε λαθραία στο μυαλό τους μια σκέψη: τι κάνουμε τώρα; Κι ακόμα πιο σωστά: πώς κάνουμε κάτι τώρα; Γιατί, τι να κάνουν το ξέρουν, θέλουν να ξαναχτίσουν τη γαλήνη τους. Το πώς τούς είναι άγνωστο. Ενα τσουβάλι σκέψεις πλημμύρισαν το μυαλό τους, ακατάστατες, άβολες, άγνωστες σκέψεις. Κάτι όμως κυριαρχούσε εκείνη τη στιγμή μέσα τους, την ώρα που τραβιόταν η φωτογραφία. Ο πιτσιρικάς που κάθεται στο χώμα θα τα κάνει όλα λίμπα, ήδη φαίνεται ότι κρατάει κάτι σαν πέτρα στο χεράκι του. Αυτός που είναι από πίσω του θα πάρει εκδίκηση, είναι σίγουρο αυτό, μόνο ο τρόπος μάς είναι άγνωστος, αν και όταν μεγαλώσαμε μάθαμε όλους τους πιθανούς τρόπους εκτόνωσης της πίκρας και της οργής. Το κοριτσάκι δεξιά έχει μια πιο θηλυκή πόζα, φλερτάρει με τον φακό. Μπορεί κι αυτό να είναι μια διέξοδος αργότερα, δεν έχει όρια η απόγνωση. Η αριστερή, που κρατάει στα χέρια της κάτι που δεν μπορώ να προσδιορίσω, σαν κερί που έσβησε, σαν κάτι που ήταν κάποτε πολύτιμο, έχει και τη χουφτίτσα της από κάτω – να ‘ναι κάτι που στάζει; Δεν καταλαβαίνω – μοιάζει πιο ώριμη, έχει καταλάβει ήδη το αδιέξοδο. Μένει εκείνο το πλάσμα πίσω, με το χέρι στο στόμα και αυτή την πόζα της περισυλλογής: να μαζέψουμε το μυαλό μας να μετρήσουμε τι απόμεινε και τι μπορούμε. Είναι βέβαιο ότι αυτές οι δύο, οι μεγαλύτερες, θα αναλάβουν πρωτοβουλίες τώρα πια, είναι πιο σοβαρές με το πρόβλημα, έχουν αποδεχτεί τη στιγμή και ξέρουν ότι πρέπει να αρχίσουν το χτίσιμο. Τι νόημα έχουν οι θυμοί και οι εκδικήσεις; Ασ’ τες για τ’ αγόρια. Θα τους πάρει τόσο χρόνο να αναστήσουν τη χαμένη τους αθωότητα, αν την αναστήσουν ποτέ, που δεν περισσεύει τώρα ούτε λεπτό για να τους κυριεύσει οτιδήποτε άλλο. Προσπαθώ να αποκρυπτογραφήσω αυτό που νιώθουν μέσα τους. Ανατρέχω πάλι σε προσωπικές εμπειρίες. Δεν είναι πάντα εύκολη η μνήμη. Το σίγουρο είναι ένα, δεν σε κυριεύει ο φόβος, σε σημαδεύει το άδικο. Το πρώτο που θα σκεφτούν είναι ότι εμείς δεν φταίξαμε σε κάτι. Τότε γιατί; Δεν θα πάρουν ποτέ απάντηση. Θα τους κυνηγάει το ερώτημα, που κάποτε θα πάψει να τους απασχολεί, αλλά θα έχει ήδη καρβουνιάσει ένα κομμάτι της ψυχής και θα μετατραπεί σε κάτι άλλο, πιο μεταλλικό. Μπορεί η διαπίστωση της αδικίας να εξελιχθεί σε κυνισμό. Μπορεί πάλι να γίνει θυμός και να οδηγήσει τα δυο αγοράκια ακόμη και στο έγκλημα. Μπορεί να γίνει αδιαφορία και να στείλει το δεξί κοριτσάκι στον μηδενισμό. Το βέβαιο είναι ότι όταν σ’ αυτή την ηλικία βλέπεις ερείπια το σπίτι σου, θα αποδεχτείς ότι στέγη σου είναι ο ουρανός, η μόνη σίγουρη και ακλόνητη στέγη, κοινή για όλους και εντελώς ατομική συγχρόνως. Κι αυτό λέει πολλά. Τα παιδιά κάθε Κατοχής αποκτούν κάποια στιγμή στη ζωή τους, χωρίς να το επιθυμούν, χωρίς να το θέλουν και χωρίς να το επιδιώξουν, ένα προσόν: τη γνώση της απόλυτης απώλειας. Είναι αρκετή για να σε διαλύσει ως άτομο, αλλά και να σε κρατήσει στη ζωή μάχιμο, είναι καθοριστική για να σε κάνει να αναζητάς την ανασύσταση του είναι σου και είναι μια θεία γνώση που μπορεί να σε κάνει να νιώθεις ότι όλα χτίζονται πάνω σε ερείπια.

Πενήντα χρόνια μετά. Ας πούμε ότι σκηνοθετώ ένα έργο με θέμα τον βομβαρδισμό του Μικρού Χωριού. Ηρωες και πρωταγωνιστές τρεις γυναίκες και δύο άνδρες, τα πέντε παιδάκια της φωτογραφίας. Δυσκολεύονται να ερμηνεύσουν αυτά τα βλέμματα. Από τις ερμηνείες τους βγαίνει ένας θυμός, μια κραυγή διαμαρτυρίας, μια διεκδίκηση του δίκιου, είναι πολύ καλοί, αλλά κάτι λείπει. Τους δείχνω τη φωτογραφία μήπως βοηθηθούν. Ισχυρίζονται ότι ύστερα από τόσο διάστημα τα αισθήματα έχουν εξανεμιστεί μαζί με την ανάμνηση. Τώρα μπορούμε μόνο να τα περιγράφουμε. Λάθος μεγάλο. Τα αισθήματα αυτών των παιδιών έγιναν πετσί που σκεπάζει τις σάρκες τους. Μπορείς, ρωτάω, να δεις κάτω από το δέρμα τους, να ξανακάνεις το πετσί τους όπως ήταν προτού καεί το χωριό; Μπορούν τα μάτια σου να κοιτάξουν όπως κοιτούσαν μια ώρα πριν από αυτή τη ματιά που βλέπεις στη φωτογραφία; Μπορείς να θυμηθείς πότε και σε πόσο χρόνο άλλαξε χρώμα η ματιά σου; Κοίτα τα δυο κορίτσια αριστερά. Η μαχαιριά έγινε συνείδηση μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Μπορείς να τραβήξεις το μαχαίρι και να τα ξαναστείλεις στην αλάνα, να παίξουν κυνηγητό; Μπορείς να ξετυλίξεις το κουβάρι και να τα μικρύνεις λίγες ώρες, λίγες μέρες πριν συμβεί το κακό;

Βλέπω καθημερινά τις φωτογραφίες των προσφύγων. Προσπαθώ να φανταστώ τα αισθήματα που φορτώνονται αυτά τα άτυχα παιδιά τους. Δεν είναι αγωνία, δεν είναι φόβος, δεν είναι ταραχή, ούτε εκδίκηση. Είναι μια ορφάνια, κι ας έχουν – όσα ακόμα έχουν – γονείς. Αυτή η περίεργη ορφάνια, που σου στέρησαν την αθωότητα, την αφέλεια, την αιώνια συγχώρεση προς όλους και όλα. Αυτό το ολέθριο αίσθημα να νιώθεις ότι δεν διάλεξες τίποτα από αυτή την κωλοζωή. Σ’ τα διαλέξανε όλα, χωρίς να σε ρωτήσουν. Και άντε τώρα να τα βγάλεις πέρα…