Νέος πιραντελισμός

Ο πόλεμος, ο ιδεολογικός και φιλοσοφικός που άνοιξε ο Πλάτων με τους σοφιστές, έχει στην ιστορία του πνεύματος αδικήσει την πνευματική επανάσταση που εισήγαγε στην ιστορία του πολιτισμού μια ομάδα διανοουμένων που κυρίως έδρασε στην Αθήνα της κλασικής εποχής. Είναι οι πρώτοι αμφισβητίες της Ιστορίας και ως εκ τούτου οι πρώτοι σχετικιστές. Η σοφιστική επανάσταση πηγάζει από τους μεγάλους υλιστές φιλοσόφους της Ανατολής και κυρίως από τον Ηράκλειτο.

Αυτό το θηρίο πρώτο μας αιφνιδίασε όταν έγραψε πως ο ήλιος έχει το πλάτος της πατούσας του, αφού ξαπλωμένος ξυπόλητος έβλεπε την πατούσα του στον ίδιο άξονα με τον ήλιο, να τον κρύβει!

Ο Πλάτων ακολούθησε τον ανάντη δρόμο και ταυτίστηκε με τη δυτική κατωιταλιώτικη πνευματοκρατία. Εχει τη γοητεία του και τους ερεθισμούς του αυτός ο ιδεολογικός και φιλοσοφικός ανταγωνισμός αλλά άφησε πίσω μια «συκοφαντία», ταυτίζοντας τη σοφιστική με την απάτη και τον αποπροσανατολισμό. Οι σοφιστές, ως σχετικοκράτες είναι θεμελιωτές όλων των επιστημών και αλίμονο αν η επιστήμη είναι δογματισμός. Ο Αριστοτέλης που όρισε τη φιλοσοφία ως απορία, δηλαδή αδιέξοδο, ερεθισμό για να προχωρήσει η σκέψη ερευνώντας πέρα από τη συμπάγεια του τοίχου και να «περάσει» (πόρος) απέναντι, ανήγαγε τη σχετικότητα ως το κυρίαρχο εργαλείο της επιστημονικής σκέψης. Για σκεφτείτε ακόμη και η κάθαρση της τραγωδίας κατορθώνεται περαίνουσα «δι’ ελέου και φόβου» (περνάει, βρίσκει πόρο – πέρασμα μέσα από…).

Ο Πιραντέλο γεννημένος και μεγαλωμένος στον Σικελικό Ακράγαντα (Αγκριντζέντο), ο οποίος βρίσκεται μέσα στον κόλπο που φέρει το όνομα του Εμπεδοκλή (!), σπούδασε στη Γερμανία φιλοσοφία και εκεί έκανε διδακτορικό. Οταν μπήκε στη Λογοτεχνία και αργότερα στο θέατρο έγινε ο θεατρικός εισηγητής της σχετικότητας, ευνοημένος βέβαια αφού στις αρχές του αιώνα η ταχύτητα στη φυσική με την αϊνστάνεια επανάσταση και εν συνεχεία με την απροσδιοριστία του Χάιζενμπεργκ και του Ντε Μπρολί έφτασε στα Νομπέλ.

Ετσι το θέατρο μπήκε στον αστερισμό τού «έτσι είναι αν έτσι νομίζετε» και στη διττότητα του είναι με το σύνδρομο του «Ερρίκου Δ’» όπου το μπες-βγες μέσα κι έξω από τη λογική, την πραγματικότητα και την αλληλοπεριχώρηση του παρόντος, του παρελθόντος και του μέλλοντος, τώρα πια στην ευκλείδεια γεωμετρία κλονίζεται, ένα σημείο νι προς μία ευθεία μπορεί ταυτόχρονα να είναι πάνω και κάτω απ’ αυτήν!

Ο πιραντελισμός και η σοφιστική σχετικότητα έχει πλέον μπει στην πνευματική μας κιβωτό. Αυτή τη χρονιά επαναλαμβάνεται η μεγάλη επιτυχία του Σπύρου Παπαδόπουλου «Μου λες αλήθεια;» του Φλοριάν Ζέλερ και ο Σταμάτης Φασουλής μεταφράζει, σκηνοθετεί και πρωταγωνιστεί στον «Μπαμπά» του ίδιου πιραντελικού συγγραφέα. Το να βρίσκεσαι στο ίδιο ποτάμι και να κολυμπάς με τον ιταλό νομπελίστα δεν είναι αδυναμία, αντίθετα σου δίνει την ευκαιρία να συνεχίσεις, να φωτίσεις, να διαυγάσεις την οπτική του.

Ο Φλοριάν Ζέλερ (με προβληματίζει μήπως είναι εγγονός του διάσημου συγγραφέα μιας «Ιστορίας της φιλοσοφίας» που έχει γίνει στα χρόνια μου και στα ελληνικά μπεστ σέλερ) επιλέγει να μιλήσει για τη διάχυτη πλέον στη ζωή μας σχετικότητα μέσα από έναν τυχαίο συνάνθρωπο που οδηγείται σταδιακά αλλά σταθερά στην άνοια και πιθανόν στο Αλτσχάιμερ. Αρχίζει να μπερδεύει τους χρόνους, να κινείται μέσα στο παρόν του παρελθόντος και στο παρελθόν του παρόντος, να συγχέει τα πρόσωπα των οικείων του, να λειτουργεί σαν παλίμψηστο συναισθημάτων και να «εγγράφει» συμπάθειες πάνω στις αντιπάθειες, πίσω από την αγωγή του και να ξεπηδάει ένα ανάγωγο ενστικτώδες εγώ.

Το έργο του Ζέλερ δεν είναι καταθλιπτικό. Εχει ανθρωπιά, πηγαίο χιούμορ, απροσδόκητες μεταβάσεις, μερικά εκπληκτικά «ξέφωτα» σαν εκλάμψεις μέσα στο καλπάζον έρεβος, που σχεδόν έχουν ποιητική υφή.

Ακόμη κι όταν στο πρόσωπο μιας νεανικής παρουσίας που έρχεται να τον φροντίσει ξυπνά μια ερωτική οιστρήλατη διάθεση, διαπιστώνει κανείς πως ο Ζέλερ έχει μελετήσει με επιστημονική τεκμηρίωση τους μηχανισμούς που λειτουργεί ακόμη και η κυτταρική μνήμη, που διεγείρεται ερήμην της λογικής.

Το έργο που αξιοποίησε με σεβασμό στην τρυφερή του ιδιομορφία ο Φασουλής χρειάζεται μια διαθεσιμότητα από τη μεριά του θεατή, ώστε να μπορεί να παρακολουθεί το πήγαινε – έλα, το μέσα – έξω, το πραγματικό και το πλαστό όπως εμφανίζεται στην οθόνη ενός ανθρώπου που ρετάρει σε σχέση με τον οικείο κανόνα. Αλλά η σοφία της γραφής δεν μας κάνει να λυπόμαστε ή να συμπονούμε, δεν είναι ένα δράμα για την κατάντια ενός αρρώστου αλλά ένας στοχασμός πάνω στον βιωμένο χρόνο και στην τραγωδία της πάλης των ενστίκτων με τη λογικότητα. Θεωρώ πως είναι μια σπουδαία ευκαιρία για τον σκεπτόμενο πολίτη αυτός ο αναστοχασμός πάνω στη μοίρα της θνητότητας, διότι οι ασθένειες που σκοτώνουν τη μνήμη και νοθεύουν την κρίση είναι μια τραγική ουβερτούρα στον θάνατο.

Ο Ζέλερ με την τρυφερότητα της γραφής του κάνει τον «Μπαμπά» του οικείο και συνάμα αναφορικό.

Η παράσταση του Θεάτρου Δημήτρης Χορν ευτύχησε πρώτα μεταφραστικά. Ο Φασουλής νομίζω έδωσε στο κείμενο του γάλλου συγγραφέα το νεοελληνικό ήθος που φοβάμαι είναι για το θέμα πιο κοντά στην ουσία απ’ ό,τι η μελωδία της γαλλικής. Εξάλλου ο Ζέλερ αποφεύγει τελείως τη γαλλική θεατρική καλλιεπή λογόρροια. Αγγλίζει.

Ο Παντελιδάκης με το σκηνογραφικό του παζλ (η σκηνή σταδιακά ακολουθώντας την πορεία της μνήμης του ασθενούς γυμνώνεται και αποδομείται) έκανε την ευφυέστερη δουλειά του έως τώρα.

Η Βαχλιώτη επιβεβαίωσε στα κοστούμια το γούστο της. Λειτουργικοί οι φωτισμοί του Μπιρμπίλη. Με ψυχισμό!

Η Μαρίνα Ασλάνογλου έδειξε πόσο κατέχει την ισορροπία ανάμεσα στο οικείο και στο ανοίκειο. Στην τρυφερότητα και στην ανασφάλεια. Ο Κωνσταντίνος Κάππας μετρημένος και καίριος. Ο Κίμων Κουρής και η Ελευθερία Μπενοβία (τα αρνητικά του πρώτου ζεύγους στη συνείδηση του «Μπαμπά») επαρκείς και γνήσιοι. Ωραία γραφική νότα υγείας η Ματίνα Νικολάου, μια ευρωστία κόντρα στην αρρώστια.

Ο Σταμάτης Φασουλής, που συν-σκηνοθέτησε, έστησε μια πιραντελική ατμόσφαιρα ως ηθοποιός («Μπαμπάς»), έκανε ένα μέγα ποιοτικό και ποιητικό άλμα στην υποκριτική του πορεία. Μια έντρομη ματιά για το έρεβος που τον περιμένει, μια νηπιακή ευφορία για μια ζωή που τώρα ξαναγεννιέται, μια απελπισία για την απώλεια, μια διαρκής υπαρξιακή εκκρεμότητα και ένα θλιμμένο παράπονο που αρνείται τον γκρεμό συγκροτούν μια ΑΠΟΛΥΤΗ Υποκριτική Περσόνα.

INFO
Μετάφραση – σκηνοθεσία: Σταμάτης Φασουλής Σκηνικά: Μανόλης Παντελιδάκης Κοστούμια: Ντένη Βαχλιώτη Παίζουν: Σταμάτης Φασουλής, Μαρίνα Ασλάνογλου, Κωνσταντίνος Κάππας, Ελευθερία Μπενοβία, Ματίνα Νικολάου, Κίμων Κουρής Πού: Θέατρο Δημήτρης Χορν (Αμερικής 10, τηλ. 210-3612.500)