Οι ασάλευτες κυρίες των επαρχιών

Την εποχή που ετοιμαζόταν η σειρά «Μια φωτογραφία πολλές ιστορίες» (Νοέμβριος 2014), ο ποιητής Γιάννης Κοντός μπήκε στο νοσοκομείο, από όπου «έφυγε» στις 21 Ιανουαρίου της φετινής χρονιάς. Έχοντας μπροστά του, πάνω στο κρεβάτι, τη φωτογραφία με τις κυρίες του Ασύλου Παιδιού του Βόλου, στα 1924, μας υπαγόρευσε σε δύο συναντήσεις το προτελευταίο του κείμενο – το τελευταίο αφορά τον Μένη Κουμανταρέα και δημοσιεύθηκε επίσης στα «Νέα». Ο θεός να αναπαύει την ψυχή του

Πώς γίνεται, αλήθεια, όταν κοιτάζεις παλιές φωτογραφίες να αισθάνεσαι πως δεν είναι δα και τόσο τρομερό το να πεθαίνει κανείς. Αφού όσοι απεικονίζονται σε μια φωτογραφία που έχει τραβηχτεί πριν από εβδομήντα, ογδόντα ή ενενήντα χρόνια – και είναι πάνω από τριάντα χρόνων – είναι σίγουρο πως δεν θα ζει κανείς τους πια. Δεν είναι καν ελάχιστοι εκείνοι που «πιάνουν» την ηλικία του Εμμ. Κριαρά – πέθανε όπως είναι γνωστό στα 108 του χρόνια. Κι αν μια αδιόρατη σκιά μελαγχολίας φαίνεται να σκιάζει τα πρόσωπά τους – όπως ακριβώς συμβαίνει με τις κυρίες του Διοικητικού Συμβουλίου του Ασύλου Παιδιού Βόλου – δεν θα οφείλεται προφανώς στο γεγονός ότι δεν θα υπάρξει κανείς για να τα αναπολήσει σε ένα μακρινό μέλλον. Περίεργες που είναι οι σχέσεις των ανθρώπων με την αιωνιότητα! Φαίνεται πως γεννιόμαστε όλοι μας για να τη σκεφτόμαστε ή να την επιθυμούμε, όχι όμως και να τη ζούμε ως πραγματική προοπτική.

Επομένως αν στα πρόσωπα των κυριών του Διοικητικού Συμβουλίου φαίνεται να πλανάται μια ανεπαίσθητη μελαγχολία, μαζί όμως με μια έντονη αίσθηση φιλαρέσκειας, θα πρέπει να οφείλεται σε λόγους της ώρας ή της ημέρας που είχαν στηθεί μπροστά στον φακό προκειμένου να απαθανατιστούν. Ή δεν αποκλείεται να θεωρούσαν πως η έκφραση μιας μελαγχολικής διάθεσης τις έκανε πιο γοητευτικές και πιο ερωτεύσιμες – καμιά τους δεν μοιάζει να είναι πάνω από σαράντα χρόνων. Αλλά και ακόμη πιο νεαρές, αν σκεφτεί κανείς πως στα μέσα της τρίτης δεκαετίας του περασμένου αιώνα μια γυναίκα έδειχνε δέκα ή και δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερη σε σχέση με την πραγματική της ηλικία. Δεν είναι σωστό να προκαταλαμβάνει κανείς τα αισθήματα ενός ανθρώπου που κοιτάζει μια φωτογραφία, είναι όμως τόσο έντονες οι φυσιογνωμίες των κυριών του Διοικητικού Συμβουλίου, και μάλιστα σε μια επαρχιακή πόλη, που, σε συνδυασμό με την ιδιότητά τους αυτή, κάνει λίγο – πολύ τον καθένα να σκέφτεται περίπου τα ίδια πράγματα.

Ποια να ήταν άραγε η ερωτική τους ζωή, ή να υπήρξε έστω και μία – σήμερα θα ευχόταν κανείς να ήταν περισσότερες – που μαζί με τον νόμιμο σύζυγό της θα ζούσε έναν μεγάλο, παράφορο και παράνομο, έρωτα; Αραγε να διατήρησαν σχέσεις οι ίδιες μεταξύ τους έως τον θάνατό τους, να εμπιστευόταν η μία στην άλλη τα μυστικά της, ή πότε ακριβώς να πέθανε η καθεμιά τους; Θα πείνασαν στην Κατοχή, θα έχασαν δικούς τους ανθρώπους στη διάρκειά της, θα ντύθηκαν μήπως με αποφόρια; Η φωτογραφία δείχνει να λογαριάζουν το ντύσιμο ως την κύρια προϋπόθεση για να χαρακτηριστεί κάποιος αξιοπρεπής. Στους σεισμούς άραγε του 1953, που σχεδόν ισοπεδώθηκε ο Βόλος, το σπίτι τους να καταστράφηκε ολοσχερώς ή να παρέμεινε κατοικήσιμο; Κι αν επιχειρούσαμε να τους δώσουμε ένα όνομα, θα δικαιολογούνταν η ελπίδα πως θα ήταν δυνατόν η μία τουλάχιστον από τις έντεκα αυτές γυναίκες να το έφερε ως το πραγματικό της όνομα και ποια άραγε θα ήταν αυτή αν, αίφνης, για τις όρθιες (από τα δεξιά) επιλέγαμε τα ονόματα Ελένη, Κατίνα, Κλεοπάτρα, Φρόσω, Μαρίκα, Ηλέκτρα, Κερασία, Καλλιόπη, ενώ για τις καθιστές (από τα δεξιά πάντα) τα ονόματα Μαρία, Φωτεινή, Ειρήνη;

Πάντως όποια κι αν υπήρξαν τα ονόματά τους – αυτά που τους δώσαμε ή τελείως διαφορετικά – η προετοιμασία και η φροντίδα προκειμένου να φωτογραφιστούν πρέπει να υπήρξε για όλες τους η ίδια ακριβώς – δηλαδή, πάρα πολύ μεγάλη. Κι αν ακόμη αγνοήσεις τα σχεδόν ομοιόμορφα καπέλα, ότι ήταν η μόδα της εποχής που επέβαλλε κάτι ανάλογο, ή το λουράκι στα παπούτσια ολωνών τους – μάλλον επιταγή της μόδας και αυτό – με εξαίρεση τα παπούτσια (πώς θα ένιωθε άραγε για την «ανταρσία» της;) της τρίτης καθιστής – της Ειρήνης – είναι βέβαιο πως το αίσθημα που θα κυριαρχούσε μέσα τους είναι ότι κυρίες της τάξης τους δεν παραδίδονται ατημέλητες στην αιωνιότητα (να την πάλι η αιωνιότητα).

Δύο χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και ενώ οι πρόσφυγες είχαν κατακλύσει τον Βόλο δημιουργώντας τον συνοικισμό της Νέας Ιωνίας, η κοινωνία του, με τη συμπεριφορά αυτών των γυναικών, φαινόταν να επιμένει πως υπήρχαν πράγματα εξίσου σημαντικά όπως, λόγου χάρη, το να ατενίζεις το μέλλον μέσα από τον φακό με έναν τρόπο που θα κάνει κάποτε την καλλονή σου να συζητιέται σαν να μην υπήρξε μια γυναίκα αντίστοιχης ομορφιάς. (Ας προσέξουμε, για παράδειγμα, την έκφραση της Ηλέκτρας.) Αν υποθέσουμε πως όλες τους είχαν συνεννοηθεί, κάνοντας πολύωρες πρόβες για τα καπέλα ή για τα παπούτσια που θα φορούσαν, ενώ θα φωτογραφίζονταν, θα ήταν μάλλον αδύνατον να έχουν συμφωνήσει όσον αφορά στην έκφρασή τους. Δεν είναι τόσο η σύμπτωση σε σχέση με τον προσανατολισμό του βλέμματός τους, με εξαίρεση τα βλέμματα της Μαρίκας και της Ηλέκτρας (ή μήπως είναι σκηνοθετημένα;) όσο το «περιεχόμενό» τους. Οτι προϋπόθεση για να σε λογαριάσουν αξιοπρεπή είναι να μην καταλάβει ποτέ κανείς τι ακριβώς αισθάνεσαι, και αυτό μόνο μια εξαιρετικά φροντισμένη εμφάνιση μπορεί να το κατορθώσει.

Πόσες άραγε από τις έντεκα αυτές γυναίκες να ήταν παντρεμένες και να είχαν παιδιά; Που ακόμη κι αν ήταν δέκα ή δεκαπέντε χρόνων στα 1924, σήμερα δεν θα ζει κανένα τους ώστε να μας διορθώσει σε περίπτωση που δώσαμε λάθος όνομα στη μητέρα του, ή και να θυμηθεί ότι η μητέρα του υπήρξε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ασύλου Παιδιού Βόλου. Ή ακόμη ότι χρειάστηκε να περάσουν ενενήντα ένα χρόνια για να γίνει κατανοητό πως ό,τι αισθανόσουν, ενώ φωτογραφιζόσουν, να κρύβεις επιμελώς, η φωτογραφία με ένα μυστηριώδη τρόπο το αποκαλύπτει περισσότερο ακόμη κι από ό,τι αν το εξέθετες αδιάντροπα;

Κι ο Θεός να μας συγχωρήσει, αλλά κι η ψυχή αυτών των γυναικών, δεν θα έλεγες ότι η Φρόσω και η Φωτεινή»δείχνουν να μοιάζουν αρκετά με τον Τόνι Κέρτις και τον Τζακ Λέμον όπως είχαν μεταμφιεστεί σε γυναίκες στην ταινία «Μερικοί το προτιμούν καυτό» με τη Μέριλιν Μονρόε;