Ο πυροτεχνουργός

Δεν ξέρω αν διδασκόμαστε από τους ποιητές. Η έως τώρα πείρα πάντως μας λέει πως ούτε οι ποιητές ούτε η Ιστορία διδάσκουν. Για να είμαι σαφέστερος, το μόνο που διδάσκουν οι ποιητές και η Ιστορία είναι πως κανείς δεν διδάσκεται από αυτούς!

Εγραψα κι άλλοτε και εδώ πως ο Αισχύλος με τους «Πέρσες» του δεν θέλησε να νουθετήσει τους Πέρσες και να στηλιτεύσει την αλαζονεία του Ξέρξη. Ποιος Πέρσης είδε ποτέ ή ανέγνωσε τους «Πέρσες» του Αισχύλου! Παράδειγμα ήταν η Σαλαμίνα για τον ποιητή που απευθυνόμενος στους Αθηναίους παρουσία των ηγετών τους στις κερκίδες του διονυσιακού θεάτρου τούς δίδασκε πως τιμωρείται η ματαιοδοξία, η ύβρις, η υπεροψία, όταν λαοί παρασυρμένοι από τους μικροφιλόδοξους ταγούς τους οδηγούνται στον όλεθρο. Οι Αθηναίοι και ο Θεμιστοκλής είδαν και βράβευσαν το αριστούργημα του Αισχύλου, αλλά ταγοί και Αθηναίοι πολίτες σε λιγότερο από έναν αιώνα οδήγησαν τη Δημοκρατία στον αφανισμό. Οπως ακριβώς τελειώνουν οι «Πέρσες» με ομαδικό θρήνο Περσών και αλαζόνα Ξέρξη, έτσι οι Αθηναίοι υπό τους ήχους μουσικών οργάνων που τους υποχρέωνε ο νικητής συν γυναιξί, δούλοις και τέκνοις γκρέμιζαν τα τείχη που είχε υψώσει κρυφά από τους συμμάχους του, τώρα αντιπάλους τους Σπαρτιάτες, ο Θεμιστοκλής.

Διδάχθηκε από την ιστορία του Ναπολέοντα και τον όλεθρο στη Ρωσία ο Χίτλερ; Και ποιος τύραννος ή δικτάτορας διδάχθηκε από τις θορυβώδεις πτώσεις τυράννων και δικτατόρων;

Αλλά ας ξαναγυρίσω στον Αισχύλο. Και σε κάτι προσωπικό. Οταν το 1970 γράφαμε με τον Γιάννη Μαρκόπουλο το έργο μας «Χρονικό» όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα. Ετσι, για να μετατοπίσουμε με δόλο την πραγματικότητα που με ενέπνεε, βάλαμε χρονολογίες στα τραγούδια που αναφέρονταν σε ανάλογα γεγονότα του παρελθόντος: 1922, 1944 κ.λπ. Το πρώτο τραγούδι πήρε τον τίτλο Π.Χ. και η ηλίθια λογοκρισία των γαλονάδων διάβασε «Προ Χριστού», ενώ εμείς εννοούσαμε Παραδείγματος Χάριν. Και το θέμα του τραγουδιού ήταν ο Δέσμιος Προμηθεύς. Καθηλώνεται, όπως και στον μύθο του, στον Καύκασο από τρεις (πάντα μια τρόικα, ο μαγικός και μοιραίος αριθμός τρία, Συνέλληνες) που βέβαια οι ξύπνιοι Ελληνες της εποχής αμέσως το ταύτισαν με την τριάδα που μας έπιασε στον ύπνο τον Απρίλιο του 1967.

Αυτή η τριάδα δεν ήταν βέβαια εφεύρεση, εύρημα, σύμβολο του ποιητή του «Χρονικού». Ερχεται από την προμηθεϊκή συμβολική. Ο Αισχύλος στον πρόλογο της τραγωδίας του εισάγει στη σκηνή τέσσερα πρόσωπα. Προχωρούν προς την πλαγιά του Καυκάσου και ανεβαίνουν τελετουργικά στην κορυφή. Εκεί ο πρώτος καθηλώνεται και σιωπά. Δέχεται την ταπεινωτική τιμωρία που έχει επιβληθεί από τον Δία σε απόλυτη εκρηκτική, θα έλεγα, σιωπή. Οι άλλοι τρεις, οι επιφορτισμένοι να τον καθηλώσουν στον αιώνα τον άπαντα, είναι το Κράτος, ο Ηφαιστος και η Βία. Είναι τα όργανα της εξουσίας του Διός. Τι μεγαλοφυής συμβολισμός. Το Κράτος σημαίνει Ισχύς, Δύναμη, Επιβολή, αν μάλιστα επιθυμείτε και Νόμος, νόμος του ισχυρού, νόμος του νικητή και νόμος του κυρίαρχου. Στην «Ορέστεια» ο Αισχύλος διακηρύσσει με το στόμα της Αθηνάς ιδρύοντας το δικαστήριο του Αρείου Πάγου πως η ανθρώπινη δικαιοσύνη εδράζεται στη συνάντηση δύο αξόνων, του σεβασμού των νόμων και της τιμωρίας των παραβατών. Ή σέβεσαι την έννομη τάξη ή τιμωρείσαι! Αυτό το προσωπείο ως ισχυρά δεξιά του Διός προστάζει το δεύτερο προσωπείο να προβεί στην καθήλωση με αλυσίδες που δεν σπάνε του Τιτάνα στον βράχο. Ποιος είναι πίσω από το προσωπείο του τεχνοκράτη της βίας; Ο Ηφαιστος. Ω μεγάλε Αισχύλε! Το Κράτος, η Ισχύς, το Κυβερνάν χρειάζεται τους ειδικούς και ο Ηφαιστος γνωρίζει να χαλκεύει αλυσίδες, σφήνες, πάσης φύσεως δεσμά άλυτα. Επιστρατεύεται εθελουσίως και βιαίως να εφαρμόσει τις επιταγές της εξουσίας. Να τιμωρήσει, να βασανίσει, να οδηγήσει αν χρειαστεί ακόμη και στον θάνατο όσους σηκώνουν κεφάλι στην αυθεντία και στα συμφέροντα των Δυνατών.

Αυτός γνωρίζει μεθόδους, υλικά, φάρμακα και φαρμάκια, μικρόβια, δηλητήρια, βιασμούς και ψυχολογικές πιέσεις για να σπάσει το ηθικό του αποστάτη, του τάχα μου επίορκου, του εχθρού, του ιδεολογικού αντιπάλου, του ανθιστάμενου, ακόμη και του αθώου του αίματος. Γι’ αυτόν επιστρατεύεται το μαρτύριο του σταυρικού θανάτου.

Αλλά ο Αισχύλος δεν σταματά στον δεύτερο δεσμοφύλακα. Στην άκρη της σκηνής βουβό πρόσωπο, θα έλεγα εκτρωματικό κτηνώδες προσωπείο, επιστατεί στην τελετή της τιμωρίας του αποστάτη Τιτάνα η Βία. Και το μεγαλοφυές εύρημα του Αισχύλου είναι πως το προσωπείο το τερατώδες της Βίας είναι αμίλητο. Δεν αρθρώνει λόγο, γιατί η Βία είναι πάντα βωβή, μουγκή, άλαλη, άλογη. Αλλά παρίσταται και επιστατεί αυστηρά τα τεκταινόμενα. Είναι η αριστερά χειρ του Διός. Κράτος και Βία και υπηρέτης των δύο στην εφαρμογή των επιβολών της ανώτατης εξουσίας ο τεχνοκράτης.

Ζούμε την εκατομμυριοστή επανάληψη της καθήλωσης στον Καύκασο. Και πάλι η Βία, βωβή, τυφλή, κωφή, κυριαρχεί. Τη βλέπουμε και τρομάζουμε, αλλά κανένας δεν θέλει, δεν σκέφτεται, δεν τον αφήνουν (;) να διακρίνει τον Ηφαιστο, τον τεχνοκράτη, τον προμηθευτή των όπλων, των εργαλείων που η Βία χρησιμοποιεί. Θέλετε την ταυτότητα συγχρόνων Ηφαίστων; Φον Μπράουν. Μέγας πυρηνικός επιστήμων, ετοίμαζε την ατομική βόμβα του Χίτλερ και τέλειωσε τη ζωή του προσφέροντας τις γνώσεις του στην πυρηνική Βιομηχανία της Αμερικής. Ο Φουκς συνελήφθη στην Αμερική διότι παρέδωσε πυρηνικά σχέδια στους Σοβιετικούς. Καταδικάστηκε και μετά το πέρας της τιμωρίας απελάθηκε και σε λίγους μήνες φωτογραφίστηκε την Πρωτομαγιά στην εργατική παρέλαση στο Πεκίνο να καμαρώνει δίπλα στον Μάο, νέο ιδιοκτήτη της βόμβας. Αυτή η «αλληλεγγύη» των τεχνοκρατών του τρόμου με τη διάχυση του πυρηνικού ολέθρου εγκαινίασε την εποχή της Ισορροπίας του Τρόμου! Ολοι θα κατέχετε τα ηφαίστεια εργαλεία, ο Γιάννης θα φοβάται το θεριό και το θεριό τον Γιάννη, και όλοι μαζί θα σφίγγετε τις αλυσίδες του καθηλωμένου τιτάνα λαού.

Αυτή όμως η τελευταία διαπίστωση είναι η ρομαντική ανάγνωση της αισχύλειας συμβολικής. Μας την κληροδότησε και ο Μαρξ που ανακήρυξε τον Προμηθέα Αγιο του Προλεταριάτου! Η φιλολογική και συνάμα τραγικότατη ως φιλοσοφία της ιστορίας όμως εκδοχή της αλήθειας είναι ότι αγνοώντας οι παλαιότεροι πως η σωζόμενη τραγωδία του Αισχύλου «Προμηθεύς Δεσμώτης» ήταν μια από την τριλογία «Προμήθεια», της οποίας οι άλλες δύο τραγωδίες «Προμηθεύς Πυρφόρος» και «Προμηθεύς Λυόμενος» έχουν χαθεί. Αλλά γνωρίζουμε τον «Νουν» τους. Ο Δεσμώτης Τιτάνας κρατούσε ένα μυστικό που σχετιζόταν με την πτώση του Διός από τον θρόνο του Ολύμπου και στο τέλος της τριλογίας Τιτάνας και Ζευς τα βρίσκανε, συμφιλιώνονταν, αφού μάλιστα λύτρωνε από τα δεσμά του τον ημίθεο άλλος ημίθεος ο Ηρακλής, γιος του Διός με μια θνητή.

Συμπέρασμα ερωτηματικώς τιθέμενο: Μήπως είναι φτιαγμένα τα ζάρια; Μήπως εν τέλει η βωβή βία έχει επιβάλει τους όρους της και όλοι θύματα και θύτες υπακούουν σε μια νομοτέλεια που αναδεικνύεται ο μοναδικός τύραννος, μια φυσική ενστικτώδης δύναμη που κυριαρχεί το κρυμμένο εντός μας κτήνος; Εκείνο όμως που μας κάνει να τρομάζουμε περισσότερο είναι πως αυτή η κυρίαρχη ενστικτώδης εξουσία μάς οδηγεί τελεσίδικα στον όλεθρο και το ένστικτο της αυτοκαταστροφής είναι η κινητήρια δύναμη και στη φύση και στην Ιστορία. Και πόση, αλήθεια, είναι η ψευδαίσθησή μας πως είμαστε δημιουργοί της ιστορίας και πόσο ηλίθια πιστεύουμε πως μπορούμε να καθοδηγήσουμε την πορεία της.  

Θεωρούμε κατόρθωμα του «πολιτισμού» μας που οπλίσαμε την επιθετικότητα του πρωτόγονου με πυραύλους, αεροπλάνα και πυρηνικά όπλα, που προεκτείναμε τη γροθιά μας σε ξίφος, το ξίφος σε τόξο και το τόξο σε τυφέκιο. Ολα ηφαίστεια δώρα, τεχνολογικά εργαλεία ικανά να καθηλώσουν την ελευθερία και την επιθυμία για ειρήνη, ανέφικτες πλέον επιδιώξεις. Ισως γιατί οι σύγχρονοι Ηφαιστοι – τεχνοκράτες γνωρίζουν τη συνέχεια, πως στο βάθος της συμφωνίας των δύο συνιστωσών υπάρχει η λατρεία του θύματος για εξουσία και του θύτη για ταπείνωση, ένα αιώνιο παιχνίδι εναλλαγής των ρόλων, ενώ στην ουσία κυριαρχεί ο υποβολεύς που καθορίζει εξόδους, εισόδους, συγκρούσεις, συμφιλιώσεις και τελετές συμβολικές αναπαραστάσεις του προαιώνιου χορού των ενστίκτων της κυριαρχίας και του ολέθρου.

Αλήθεια, ποια φωτιά, ποιο πυρ έκλεψε και μας χάρισε ο Προμηθεύς; Ή μήπως φωτιά στα μπατζάκια μας;