Μνήμες ζωής ο θάνατος

Στη φωτογραφία συμμετέχουν δέντρα, χαμόκλαδα, σταυροί, γυναίκες (όλες ντόπιες, μάρτυρας η φορεσιά), καθιστές οι περισσότερες, πονεμένες, δίπλα στο χώμα που σκέπασε τ’ αγαπημένα τους πρόσωπα.

Νεκροταφείο λοιπόν και μικρά πανέρια, μαντίλια ανοιγμένα με τα πρόσφορα των νεκρών (κρασί, στάρι, ρόδια και μήλα, φαΐ να δώσουν και να πάρουν, γραβάτες, βιβλία παμπάλαια, πουκάμισα, μπλουζάκια, κάλτσες χρωματιστές, πλεγμένες από τα χέρια της φαρμακωμένης μάνας, της αδελφής, της θείας, να δοθούν σε κάθε ζωντανό άνθρωπο που πλησίαζε το μνημόσυνο για λογαριασμό της ψυχής των αναχωρησάντων…) – όσα είχε ο καθείς.

Λέγεται ότι τα καλούδια πρόσφορα εκείνα είναι που αγαπούσαν περισσότερο (εν ζωή) οι νεκροί. Αυτά ικανοποιούσαν οι γυναίκες που προσέρχονταν στα μνήματα όσο γίνεται τακτικότερα έως το χάραμα της Λήθης. Χοές συνεχόμενες, καθεμιά με την εποχή και το μοιρολόγι της.

Στα νεκροταφεία τότε ο χρόνος παραμονής στον τάφο, ώσπου να λιώσει το κορμί, δεν ήταν (καθώς συμβαίνει σήμερα) τα τρία ή πέντε χρόνια το πολύ. Ηταν σίγουρα περισσότερος. Τότε που ο ποιητής Γ.Θ. Βαφόπουλος, μένοντας για λίγο στα Βοδενά του Μεσοπολέμου, θαύμαζε, κάνοντας περίπατο στο νεκροταφείο, ένα χαρακτηριστικό άγαλμα μιας ρομαντικής ιστορίας.

Γι’ αυτό και οι αντιδράσεις των επιζώντων στην περίοδο της γερμανικής κατοχής, όταν από εκείνους, τους σιδερόφραχτους, αποφασίστηκε να γίνει πάρκο και πισίνες όλη εκείνη η περιοχή του νεκροταφείου. Η κιβωτός των νεκρών να μεταφερθεί στο Μισιρί, κατά τη Σμαρέκα, δηλαδή μακριά από τις ρίζες της. Μ’ ένα στόμα παλιοί και νέοι συγγενείς των νεκρών είπαν: Ετάχθη από τα παλιά οι τάφοι να ‘ναι εδώ, πώς τώρα ξένοι άνθρωποι μας αναποδογυρίζουν τις συνήθειες;

Και «παλιά» λέγοντας εννοούσαν την ακρόπολη της κάτω πόλης των αρχαίων Μακεδόνων, τις Αιγές, που υποστήριζαν φανατισμένα οι περισσότεροι κάτοικοι της περιοχής, με αρκετούς μάλιστα συνήγορους αρχαιολόγους – θυμήσου και τον Γιάννη Τσορμπατσόγλου μαζί με τον άλλο Γιάννη, τον Πίγκα, που διαβεβαίωναν ότι κατά τις ανασκαφές του ’60-’70 στον Λόγγο (όπου και η θέση της αρχαίας πρωτεύουσας των Μακεδόνων προτού μεταφερθεί στην Πέλλα) βρήκανε κτερίσματα· και νομίσματα με την κεφαλή της Αίγας.

Τελικά, το πάρκο και οι πισίνες έγιναν εκεί, στο φρύδι του γκρεμού, με τα πλατάνια και τις καραμπομπιές και τα λουλούδια, μακρινός ευχαριστήριος χαιρετισμός των νεκρών από την πρώτη μέρα της ταφής των. Ο ίσκιος και τα φαντάσματά τους τα πήρε άγνωστο μέρος, σχεδόν, τότε, έξω από την πόλη.

Λίγα χρόνια κατόπιν, μεσούντος του εμφυλίου πολέμου, κάπου στις κουφάλες των αιωνόβιων δέντρων έβρισκαν τόπο για να περάσουν τη νύχτα ανταρτόπληκτοι χωρικοί.

Μετά το ’50 η φωτογραφία ξεθωριάζει, τα πρόσωπα που κλαίγανε πνιχτά τους προσφιλείς των δεν υπάρχουν. Κι ακόμη πίσω, τα ονόματα της Ζωής, του Τάση, της Ολγας, του Γιάνκου, του Ντίνκου, της Μένης, του Τόλη, της Κωστώς δεν υπάρχουν – έφυγαν νωρίς…

Γιατί τότε ονομάστηκε «Παυσίλυπον» αφού ανασαίνουν οι νεκροί του κάντρου με τη λιγοήμερην άδεια από τον Αδη σκορπώντας τη λύπη πάλι; Δεν πέρασε στη λησμονιά. Ο τόπος αυτός, ένας σωρός ανωνύμων, νανουρισμένων από τα νερά των ποταμών πλάι. Πόσο καιρό άραγε θ’ αντιστέκεται η Μνήμη;

Οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο της γιαγιάς, στις αρχές της Κατοχής, μας έπαιρνε από το χέρι ο παππούς, τα δυο μικρά του εγγόνια, και πηγαίναμε εκεί, στον τάφο της (πολύ την αγαπούσε ο παππούς την μπάμπα Μίτσα), ν’ ανάψουμε το κερί και το καντήλι μέρα Σάββατο – εκστασιασμένοι γυρίζαμε σπίτι, τώρα ησυχασμένοι όλοι.

Λίγο κατόπιν πέθανε κι ο παππούς (πόσο μας κόστισε η φυγή του!), μα εκείνον τον θάψαμε στο νέο νεκροταφείο, σαν κάτι να χώριζε… Αισθανόμασταν, οι πίσω εμείς, ότι το δέντρο του σπιτιού κλαδευόταν – παράλληλα με το γενικότερον ορυμαγδό του θανάτου που θέριζε τα χρόνια εκείνα.

Από άλλον κόσμο θαρρείς, λέτε να ισχύει το επιτύμβιο, που σημείωνε το παγερό μάρμαρο «Εδώ με θάψανε όχι μονάχον. / Μαζί κι αυτοί που χάθηκαν προτού πεθάνω· / Κι αυτοί που αγάπησα και ζωντανοί είναι ακόμη».

Κύκλος, ξανά κύκλος, πάλι κύκλος… Κάποιοι ισχυρίζονται «νεκροί ζωντανοί μαζί, ένα!». Σε αναγκάζουν να ρίξεις στερνή ματιά στη φωτογραφία: Χώμα, χώμα, χώματα, πρόσωπα από χώμα, σκόνη τελικά – η αγαπημένη σχέση με το παμφάγο χώμα, σκαρφίζοντας μνημόσυνα για το ξεπροβόδισμα… Τα δέντρα στο βάθος, ασυγκίνητα με την περίεργη λογική τους, καλύπτουν τον μαχαλά Βαρόσι που επιμένει να συνεχίζει τη ζωή.

Τον τελευταίο καιρό, κάποιον γέροντα γείτονα ρώτησα γιατί περπατώντας βλέπει πάντοτε κάτω. Μου απάντησε, χαϊδεύω τη Γη, την καλοπιάνω…

Το ‘ξερε κι αυτός, «χους ει και εις χουν απελεύσαι».