Ο Δαρβίνος των ανθρωπιστικών επιστημών

Για πόσα βιβλία μπορείς να ισχυριστείς ότι πέφτουν «σαν τσεκούρι πάνω στην παγωμένη θάλασσα», όπως το ήθελε ο Κάφκα; Ο αριθμός αφορά προφανώς το προσωπικό μαρτυρολόγιο κάθε αναγνώστη, αλλά θυμάμαι ακόμη τη στιγμή που έκλεισα το «Κεκρυμμένα από καταβολής» στην άψογη για τα ελληνικά δεδομένα έκδοση του Γ.Α. Κουρή (αυτό κι αν ήταν έκπληξη) και στην υποδειγματική μετάφραση του Κωνσταντίνου Γκότση.

Το μόνο που γνώριζα ήταν ότι ο τόμος είχε τη σφραγίδα του σπουδαιότερου ανθρωπολόγου μετά τον Λεβί – Στρος και ενός από τους μεγαλύτερους στοχαστές του 20ού αιώνα. Πρώτη έκρηξη: «Ο πολιτισμός αρχίζει πάντα ως τάφος». Που πάει να πει: μια κοινωνία σε κρίση θάβει το εξιλαστήριο θύμα και μ’ αυτόν τον τρόπο ξαναβρίσκει την ομόνοια. Δεύτερη έκρηξη (από τις δεκάδες που ακολούθησαν): ο διάσημος στίχος «ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν» από την «Αντιγόνη» που στο λύκειο μεταφράζαμε «Δεν γεννήθηκα για να μισώ, αλλά για να αγαπώ». Κι όμως, εδώ βρισκόταν ένα ακόμη κλειδί για την ιστορία της συλλογικής βίας. «Ο στίχος σημαίνει στην πραγματικότητα κάτι άλλο: “Ζω για να ενώνω όχι στο μίσος, αλλά στην αγάπη”». Μια πρόθεση -συν- έκανε τη διαφορά.

Κάτω από τις πολύτιμες περγαμηνές του – «Αθάνατος» της Γαλλικής Ακαδημίας, καθηγητής Θρησκειολογίας και Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ – ο Ζιράρ έκρυβε ένα πάθος. Ενα αφήγημα που περιλαμβάνει τον Σοφοκλή («γνώριζε περισσότερα από μένα και τον Φρόιντ για την επιθυμία»), τη Βίβλο, τον Νίτσε, τον Σαίξπηρ («Οι φλόγες της ζηλοτυπίας», Εξάντας, σε μετάφραση Κωστή Παπαγιώργη), τον Ντοστογέφσκι («Κριτικές από το υπόγειο», Εστία, μετάφραση Νίκου Ζαρταμόπουλου), τον μύθο της ψυχανάλυσης και τον Κλάουζεβιτς.

ΜΙΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΥΜΙΑ. Ο «Δαρβίνος των ανθρωπιστικών επιστημών», όπως τον ονόμασε ο φιλόσοφος Μισέλ Σερ, δεν αποδέχτηκε ποτέ ότι η ανθρώπινη επιθυμία είναι αυθεντική. Οτι στον βωμό της έχουν ορκιστεί γενιές και γενιές συγγραφέων που δεν μπορούν να προχωρήσουν στην επόμενη σελίδα του μυθιστορήματός τους, εάν πρώτα δεν θαμπώσουν τον αναγνώστη με το ειλικρινές πάθος των ηρώων τους. Για τον ίδιο η επιθυμία δεν είναι αυτόφωτη. Αντίθετα, ετεροκαθορίζεται. Οι ήρωες επιλέγουν αντικείμενα του πόθου που τους υποδεικνύει κάποιος τρίτος. Πρότυπο του Δον Κιχώτη, για παράδειγμα, είναι ο Αμαντίς ντε Γκάουλα, ο «πολικός αστέρας, ο ήλιος των γενναίων και ερωτευμένων ιπποτών». Οι επιθυμίες της Εμα Μποβαρί έχουν «σβήσει» εξαιτίας των ρομαντικών αναγνωσμάτων που ρούφηξε στην εφηβεία της και τώρα έχουν στοιχειώσει τη φαντασία της.
Ο Ντοστογέφσκι είναι ένας κόσμος χωριστά. Ο ήρωας του ρώσου μυθιστοριογράφου αγαπά και μισεί ταυτόχρονα τον αντίζηλό του. Τον φτύνει κατάμουτρα και λίγο αργότερα του φιλάει τα γόνατα. Θέλει η γυναίκα που αγαπάει να παραμείνει άπιστη για να την πολιορκεί χωρίς τέλος. Εκλιπαρεί τον φίλο του να πολιορκήσει την ερωμένη του για «να δοκιμάσει την πίστη» της.

Στοχαστής κατεξοχήν ηθικός, από τη στιγμή που έχει συστηματοποιήσει τη θεωρία του για να ερμηνεύσει τον κόσμο, θα ήταν άδικο να παραμείνει «πολύ ειδικός για να είναι αληθινός». Με άλλα λόγια, ο Ζιράρ μάς αφορά. Κουβαλάμε τη γνώση του, ακόμη κι όταν αντιστεκόμαστε σ’ αυτήν. Στην ταινία του Μπίλι Γουάιλντερ «Αριάν» ο Γκάρι Κούπερ υποδύεται τον Φρανκ Φλάναγκαν, έναν αμερικανό επιχειρηματία με ντοκτορά στα νυχτοπερπατήματα. Η σουίτα του στο ξενοδοχείο Ριτς του Παρισιού είναι το πρότυπο άντρο της ακολασίας. Με μια στυλιζαρισμένη τελετή αποπλάνησης – τσιγγάνικα βιολιά, σαμπάνια και πολυτελές δείπνο – υπνωτίζει τις ερωτικές του παρτενέρ, που έχουν ήδη αφήσει στα κρύα του λουτρού ένα καραβάνι από απατημένους συζύγους. Η τόση του επιτυχία δεν αφήνει ασυγκίνητη την Οντρεϊ Χέπμπορν – Αριάν. Σε μια σκηνή σπάνιας υπαινικτικότητας, η ηθοποιός φοράει το βέλο της ένοχης συζύγου που διαφεύγει από το μπαλκόνι δευτερόλεπτα πριν μπει ο σύζυγος. Βάζει κυριολεκτικά τον εαυτό της στη θέση μιας άλλης γυναίκας για να κοπιάρει την επιθυμία ενός άντρα. Το σουξέ του Φλάναγκαν έχει ξυπνήσει τη δική της ανομολόγητη μέχρι εκείνη τη στιγμή επιθυμία. Ακόμη κι αν δεν είναι όλος ο Ζιράρ σε μια σκηνή, είναι μια σκηνή που περιέχει τον Ζιράρ.

Αλλα βιβλία του στα ελληνικά: «Το εξιλαστήριο θύμα» (Εξάντας, μτφ. Κωστής Παπαγιώργης, 1991), «Η αρχαία οδός των ασεβών» (Εξάντας, μτφ. Λουκάς Θεοδωρακόπουλος, 1992), «Ρομαντικό ψεύδος και μυθιστορηματική αλήθεια» (Ινδικτος, μτφ. Κατερίνα Κολλέτ, 2001), «Εθεώρουν τον σατανάν ως αστραπήν…» (Εξάντας – Νήματα, μτφ. Ευγενία Γραμματικοπούλου, 2002).