Σιωπή και συνενοχή

Στο πρωτότυπο, ο τίτλος «Ashes to ashes» (1996) παραπέμπει στη νεκρώσιμη ακολουθία στην οποία και εμπεριέχεται η φράση. Στην Ελλάδα το έργο «Τέφρα και σκιά» αποτελεί ένα από τα ενδιαφέροντα δείγματα της γραφής του βρετανού νομπελίστα (2005) θεατρικού συγγραφέα Χάρολντ Πίντερ (Harold Pinter, 1930 – 2008).

Βαθιά επηρεασμένος από τον Σάμιουελ Μπέκετ, εξού και η σύνδεση του πρώιμου έργου του με το θέατρο του παραλόγου, ο πολυγραφότατος Πίντερ (πρόζα, ποίηση, έργα για το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο) ανέπτυξε και πολιτικό λόγο – ήταν ακτιβιστής.

Το έργο πρωτανέβηκε στα ολλανδικά στο Αμστερνταμ από τη θεατρική ομάδα Toneelgroep τη σεζόν 1996-1997. Ακολούθησε, στις 12 Σεπτεμβρίου του 1996 η πρώτη τού έργου στο Royal Court Theatre (Ambassadors Theatre), στο Λονδίνο.

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ. Επί σκηνής, σύζυγοι ή εραστές, ενδεχομένως γιατρός και ασθενής, ανακριτής και θύμα ή ένοχος, σίγουρα πάντως μια γυναίκα κι ένας άνδρας. Αυτός είναι ο πυρήνας του έργου. Εκείνος ρωτάει, εκείνη απαντάει, εκείνος ακούει, εκείνη διηγείται ή αφηγείται. Εκείνη κάθεται, εκείνος κινείται. Μια υφέρπουσα απειλή, μια κρυφή ενοχή και μια ανομολόγητη βία, πλάι στο αιώνιο υπαρξιακό άγχος, σε μια ανίχνευση μνήμης και χρόνου: με αυτά τα υλικά φτιάχτηκε το «Τέφρα και σκιά» και μέσα σε περίπου πενήντα λεπτά ο συγγραφέας ξετυλίγει το νήμα του. Υπάρχει ένας παράξενος ρεαλισμός στο έργο – και στην παράσταση.

Ο Δημήτρης Καρατζάς είχε στα χέρια του τη μετάφραση – εγγύηση της Τζένης Μαστοράκη, που αποτέλεσε και παραγγελία για το πρώτο ανέβασμα του έργου στην Ελλάδα από τον Λευτέρη Βογιατζή την άνοιξη του 2000. Τότε στη σκηνή του θεάτρου Οδού Κυκλάδων ο σκηνοθέτης συνεργάστηκε για πρώτη φορά με τη Ρένη Πιττακή.

Κείμενο ακριβές και μεστό, εξαιρετικά απαιτητικό και δύσκολο, καθώς ο Πίντερ στο «Τέφρα και σκιά» μετέρχεται γλωσσικών ιδιωμάτων και λεκτικών ακροβατικών. Την ίδια στιγμή που ο λόγος του έχει τη ροή της ίδιας της ζωής.

Καθισμένοι σε δύο πολυθρόνες, μέσα σε ένα αφαιρετικό σκηνικό (βρετανικού σπιτιού στην εξοχή, ίσως) που παραπέμπει σε σαλόνι, με το πάτωμα καλυμμένο από άμμο (ή τέφρα;) και 4-5 δενδρύλλια να έχουν ήδη φυτρώσει, η ηρωίδα ξεκινά την αφήγησή της.

Ο 28χρονος ταχύτατα εξελισσόμενος σκηνοθέτης (πέρυσι το καλοκαίρι συμμετείχε στο Φεστιβάλ της Αβινιόν με τον «Κυκλισμό του τετραγώνου» του Δημήτρη Δημητριάδη σε παραγωγή της Στέγης) άκουσε το κείμενο, το άφησε να κυλήσει, ακολουθώντας τη φυσική ροή, ενώ οι παύσεις και οι σιωπές των ηθοποιών λειτούργησαν ουσιαστικά μέσα στην παράσταση. Και ίσως είναι αυτές που λειτούργησαν καθοριστικά στη δημιουργία μιας ολότητας.

Εργο για δύο, το «Τέφρα και σκιά» απαιτεί – ναι απαιτεί – ηθοποιούς με δεινές υποκριτικές δυνατότητες. Οπως επίσης απαιτεί σκηνική συνεργασία, συμμαχία, απόλυτη συνεννόηση, συνενοχή. Η Εύη Σαουλίδου έπαιξε την ηρωίδα της σχεδόν ιδανικά: απολύτως παραδομένη στον ρόλο, με μια εσωτερική φυσικότητα, χωρίς ωστόσο να χάσει το μέτρο. Γι’ αυτό και συνέβαλε καθοριστικά στην επί σκηνής σύζευξη με τον παρτενέρ της. Καθισμένη στην πολυθρόνα, σχεδόν ακίνητη, ήταν εκείνη που περπάτησε στα μονοπάτια της μνήμης, ξυπόλητη.  

Ο Χρήστος Λούλης, ηθοποιός στέρεος και με αποδεδειγμένες δυνατότητες, ακολούθησε τον ήρωά του, με περισσότερα κρατήματα – περισσότερο κινητικός και νευρικός. Τίποτα ωστόσο δεν εμπόδισε την ατμόσφαιρα να διατηρήσει μιαν ανεπαίσθητη και διαρκή απειλή. Ανάμεσα στη Ρεβέκκα και στον Ντέβλιν αναπτύχθηκε αυτή η γοητευτική σιωπή που μοιράζονται συχνά οι συνένοχοι και οι εραστές.

Μετάφραση: Τζένη Μαστοράκη
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Καρατζάς
Σκηνικά – κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη
Κίνηση: Σταυρούλα Σιάμου
Ηχητική δραματουργία: Ανρί Κεργκομάρ
Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου
Παίζουν: Χρήστος Λούλης, Εύη Σαουλίδου
Πού: Στο θέατρο Ροές (Ιάκχου 16, Γκάζι, τηλ. 210-3474.312) κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00.